به‌ڵام چاوه‌ڕواننه‌كراو له‌وه‌دایه‌ كه‌ زه‌مه‌نێكی زۆر به‌سه‌ر ناكۆكی و كێشه‌كانی لایه‌نه‌ ئێراقییه‌كان تێده‌په‌ڕی و له‌ كاتێكدا هه‌وڵی به‌رده‌وامی وڵاتانی خاوه‌ن بڕشتی سیاسی له‌ ئێراق وه‌كوو ئێران، عه‌ره‌بستان و …تاد و هه‌روه‌ها هاوكاری و گوشاری نێونه‌ته‌وه‌ییش نه‌یتوانی ڕێگوشای كێشه‌كه‌ بێ، كێشه‌كه‌ له‌ دۆخێكی چاوه‌ڕاننه‌كراودا له‌ هه‌رێمی كوردستان چاره‌سه‌ر كرا.
ئه‌م بازه‌ سیاسییه‌ له‌ دوو خاڵدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌، یه‌كه‌میان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كورد وه‌ك لایه‌نێكی مافخوازی پێداگر له‌ سه‌رده‌می به‌عسدا و ئاشتیخواز له‌ ئێستای ئێراقدا، بناغه‌دانه‌ری دوو چه‌مكی پێكه‌وه‌ژیان و ئه‌منییه‌ت له‌ ئێراقه‌ و، دووهه‌میش سیاسه‌تی سه‌ربه‌خۆی ئه‌م هه‌رێمه‌یه‌ كه‌ به‌رامبه‌ر به‌ ده‌ستێوه‌ردان و سیاسه‌تی پشتبه‌ستووی هه‌ندێ له‌ لایه‌نه‌ ئێراقییه‌كان به‌ لایه‌نی ده‌ره‌كی، توانی سه‌ركه‌وتووانه‌ ئه‌ركی خۆی جێبه‌جێ بكات.
كه‌وابێ هێزی چاره‌سه‌ركردنی بابه‌تێك له‌ دۆخێكی ئاڵۆزدا، ئه‌و بازه‌ سیاسییه‌یه‌ كه‌ پێكهاته‌ی ده‌سه‌ڵات له‌ هه‌رێمی كوردستان و تێڕامانی سیاسه‌تی كورد به‌رامبه‌ر كێشه‌كان، به‌نیسبه‌ت لایه‌نه‌كانی دیكه‌ی ئێراقی و ناوچه‌یی جیاوازتر و سه‌رتر ده‌زانێ.

سه‌روتاری هیوای نوێ/ ژماره‌ 46

پاش چه‌ندین ساڵ بۆ یه‌كه‌مجاره‌ كه‌ كرده‌وه‌ی تیرۆریستیی بكه‌ر نادیار، وێده‌چی ده‌یه‌وێ باوه‌ش به‌ كوردستانه‌وه‌ بكا و بیخاته‌ به‌ر په‌لاماری خوه‌ی. ئه‌مه‌ش سه‌ره‌تا مه‌هاباد و دواتر سنه‌ و سۆزی و دوو سۆزیش شاره‌كانی تر ده‌گرێته‌وه‌. بێ گومان مه‌به‌ستم لێره‌دا ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ئایا ئه‌و دوو كرده‌وه‌ تیرۆریستییه‌ كێ ئه‌نجامی داون و سه‌ربه‌ كێن، چاوگیان یه‌كه‌ یا جیاواز، به‌ڵكوو لێره‌دا مه‌به‌ستم نه‌فسی كرده‌وه‌ تیرۆریستییه‌كه‌یه‌ كه‌، تیرۆر له‌ كوردستان ئاسایی ده‌كاته‌وه‌. تیرۆر له‌ كوردستانیش واته‌ زاڵبوونی دۆخی ناله‌باری كۆمه‌ڵایه‌تی و ترس و تۆقاندن و دواكه‌وتنی زانستی و پیشه‌یی. هه‌ر بۆیه‌ له‌ هه‌ر حاڵه‌تێكدا، ئه‌م دۆخه‌ شوێنهاتی خراپ و زیانباری بۆ كورد هه‌یه‌.
له‌ ڕاستیدا زۆر كه‌س و لایه‌ن پێیان وایه‌ ئه‌م زنجیره‌ كرده‌وه‌گه‌له‌ په‌یوه‌ندیی به‌یه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌ و ئه‌نجام و ئامانجی ئه‌و دروستكردنی پێناسه‌یه‌كه‌ له‌ ژێر ناوی “كوردستانی نائارام”. بێگومان ده‌سته‌واژه‌ی كوردستانی نائارام وه‌ك له‌ ناوه‌كه‌یدا دیاره‌ سه‌رچاوه‌ی ناوخۆیی هه‌یه‌، یانی بكه‌ره‌كانی ئه‌و, سیستم، لایه‌ن و جووڵانه‌وه‌یه‌كن له‌ جوگرافیای ئێراندا، به‌ڵام ئایا ئێستا كێ بێ و بۆچی، ئه‌وه‌ شتێكی دیكه‌یه‌، یانی ئه‌گه‌ر چه‌مكی “به‌رژه‌وه‌ندی” (به‌هه‌موو پێناسه‌ و بواره‌كانیه‌وه‌) بۆ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م كرده‌وه‌ تیرۆریستیانه‌ پێوه‌ر و پێوانه‌ بێ، دیاره‌ لیستێكی دوور و درێژی ناوی ڕێكخراو و جووڵانه‌وه‌ و ڕه‌وتی جۆراوجۆر ریز ده‌بێ كه‌ له‌ سه‌رووی هه‌موویانه‌وه‌ سوپای پاسدارانی كۆماری ئیسلامیی ئێرانه‌ و دواتر…تاد. به‌ڵام ئه‌گه‌ر په‌نا ببه‌ینه‌ زانستی ئه‌گه‌ره‌كان، ده‌توانین بابه‌ته‌كه‌ به‌رفره‌تر بكه‌ین، یانی ده‌توانین هانده‌ر و هه‌نگێزه‌كانی ئه‌م كرده‌وه‌یه‌ ته‌نیا له‌ ڕوانگه‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه‌وه‌ پێناسه‌ نه‌كه‌ین و ئه‌گه‌ر و گریمانه‌ی دیكه‌ی له‌سه‌ر باس بكه‌ین. به‌هه‌مووی ئه‌مانه‌وه‌ گرنگ ئه‌وه‌یه‌ حوكوومه‌تی ئیسلامیی ئێران له‌م كرده‌وه‌گه‌له‌ بۆ سه‌ركوتی زیاتری بزوتنه‌وه‌ مه‌ده‌نی و كۆمه‌ڵایه‌تی و تاڕاده‌یه‌ك سیاسییه‌كانی كورد له‌ خۆرهه‌ڵاتی كوردستان كه‌ڵك وه‌رده‌گرێ.
به‌ڵام له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و ئه‌گه‌ره‌ به‌هێزه‌دا، ئه‌گه‌رێكی دیكه‌ش هه‌یه‌ كه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌و سیستم و جووڵانه‌وانه‌ی ده‌یانه‌وێ كوردستان نائارام بكه‌ن. یانی ده‌توانێ تۆڵه‌ی لایه‌نێكی دوژمنی له‌مێژینه‌ی ئێران بێ یا هوشداری كرده‌یی ڕه‌وتێكی توندڕه‌وی به‌ناو ئیسلامی بێ یا …هتد. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌م گریمانه‌یه‌ش دروست بێ و به‌ هه‌ر مه‌به‌ست و ئامانجێكه‌وه‌ كرده‌یی كرا بێ، دیسانه‌وه‌ پێناسه‌ی ئه‌و له‌ ڕاستای “نائارام كردنی كوردستان” ڕوخسار ده‌نوێنێ. به‌م جۆره‌ش كوردستان گۆڕه‌پانی شه‌ڕێك ده‌بێ كه‌ ئه‌و ته‌نیا ده‌بێ خه‌سار ببینێ و شایه‌تی مه‌رگه‌ساته‌كانی شه‌ڕێكی ده‌ره‌كی له‌ ماڵی خۆیدا بێ. بۆیه‌ش ئه‌م كرده‌وه‌یه‌ له‌ لایه‌ن هه‌ر سیستم و پێكهاته‌یه‌كی سیاسییه‌وه‌ بووه‌ ته‌نیا زیانی كوردی تێدایه‌ و ئه‌مجار زه‌مینه‌ی سه‌ركوتی ئۆپۆزیسیۆنی كوردی له‌ لایه‌ن كۆماری ئیسلامیی ئێرانه‌وه‌ خۆش ده‌كرێ و، له‌وانه‌یه‌ ئه‌م زه‌مینه‌یه‌ دۆخێكی له‌ شێوه‌ی ده‌یه‌كانی نه‌ودی زایینی بخولقێنێت.

سه‌روتاری ڕۆژنامه‌ی “هیوای نوێ” ژماره‌ 45

حه‌مرین:  ره‌وشی هه‌نوكه‌یی كوردستان چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنیت و ئه‌و پیلانگێڕیانه‌ی كه‌ درێژه‌یان هه‌یه‌ بۆ سه‌ر گه‌له‌كه‌مان له‌پارچه‌ جیا جیاكانی كوردستان لایه‌نه‌ كوردیه‌كان چۆن ده‌توانن یه‌ك هه‌ڵوێست بن له‌وه‌ی كه‌ بتوانن سه‌رجه‌م پیلانگێریه‌كان پوچه‌ڵبكه‌نه‌وه‌، دوای ئه‌و پیلانگێریانه‌ش له‌باشوری رۆژئاوای كوردستان بینیمان كه‌ حكومه‌تی سوریا له‌نه‌ورۆزی ئه‌مساڵدا چ جۆره‌ توندوتیژیه‌كی دژ به‌گه‌لی كورد له‌و به‌شه‌ی كوردستان كرد له‌باكوری كوردستانیش ده‌بینین توندوتیژیه‌كان بۆ سه‌ر گه‌لی كورد زیاتر ده‌بن؟

مۆحسێن باوه‌جانی:  سه‌ره‌تا سڵاو و رێزم هه‌یه‌ بۆ ئێوه‌ی خۆشه‌ویست و خوێنه‌رانی ئازیزی و هیوادارم هه‌میشه‌ له‌ش ساغ و ته‌ندروست بن. له‌ راستیدا بۆ ئه‌وه‌ی بمانه‌وێ ره‌وشی ئێسته‌كانه‌ی كوردستان (وه‌ك چوار پارچه‌) هه‌ڵسه‌نگێنین ناكرێ له‌ یه‌ك روانگه‌وه‌ شته‌كان لێك بده‌ینه‌وه‌ و كوردستان وه‌ك یه‌كه‌یه‌كی جوگرافیایی ــ سیاسی ببینین و ئه‌و جار خوێنده‌وه‌ی له‌سه‌ر بكه‌ین. راسته‌ دوژمنانی كورد و ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ی به‌سه‌ر جوگرافیاو نه‌ته‌وه‌ی كورددا زاڵن، زۆر جار به‌رامبه‌ر كورد و داخوازییه‌ ره‌واكانی كورد, یه‌ك هه‌ڵوێستیان بووه‌ و له‌سه‌ری كۆك بوونه‌، به‌ڵام سیاسه‌تی ئه‌وان و چۆناوچۆنی به‌كرده‌وه‌یی كردنیان به‌رامبه‌ر كورد له‌هه‌ر پارچه‌یه‌كدا جیاوازی هه‌بووه‌ و ئه‌مه‌ش وا ده‌كات ئێمه‌ نه‌ته‌نیا بارودۆخی هه‌ر پارچه‌یه‌كی كوردستان جیاواز له‌وی تر هه‌ڵسه‌نگێنین، به‌ڵكو ئه‌و وێنایه‌شمان له‌ دروست ده‌كات كه‌ واقیعبینانه‌تر ده‌گه‌ڵ بابه‌ته‌كه‌دا مامڵه‌بكه‌ین، چوونكو نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌ هه‌ر پارچه‌یه‌كی كوردستان ئه‌و جۆره‌ له‌ خه‌بات و موبارزه‌ی هه‌ڵبژاردوه‌ كه‌ زه‌خت، به‌ربه‌ست و كێشه‌كانیشی له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی زاڵ, هه‌ر ئه‌وه‌نده‌یه‌ و هه‌ر ئه‌و كێشه‌گه‌له‌ش ناچاری كردون تا په‌نا ببه‌نه‌ ئه‌و جۆری خه‌باته‌. بۆ نموونه‌ ئێمه‌ ناكرێ چۆنێتی هه‌ڵسوكه‌وتی حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێران به‌رامبه‌ر كورد له‌ خوه‌رهه‌ڵاتی كوردستان ده‌گه‌ڵ هه‌ڵسوكه‌وتی رژێمی به‌عس به‌رامبه‌ر كورد له‌ باشووری كوردستان هاوجۆر و یه‌ك شێوه‌ بزانین و به‌گشتی قیاسكردنی هه‌موو پارچه‌كانی كوردستان به‌و شێوه‌یه‌. با ئه‌وه‌ش بڵێم له‌ راستییدا چاره‌نووس و چاره‌سه‌ریی پرسی كورد له‌ هه‌ر یه‌ك له‌و پارچه‌گه‌له‌دا جیاوازه‌ و قه‌ت قه‌ت یه‌كجۆر نین و یه‌ك رێگه‌ش نابڕن. ئێستاش ئه‌گه‌ر بمه‌وێ بارودۆخی هه‌نووكه‌یی هه‌ر یه‌ك له‌و پارچانه‌ی كوردستان تاوتوێ بكه‌م، له‌وانه‌یه‌ زۆر بخایه‌نێت و له‌ تاقی ئه‌م دیمانه‌یه‌دا نه‌بێ, بۆیه‌ش كورت و جه‌وهه‌ری بیروبۆچوونم له‌سه‌ر هه‌ر یه‌ك له‌وانه‌ ده‌رده‌بڕم.
كورد له‌ خوه‌رهه‌ڵاتی كوردستان مێژوویه‌كی دوورودرێژی خه‌باتی هه‌یه‌ و خاوه‌ن كۆمار بووه‌ و وه‌ك ره‌وتێكی ناسیۆنالیستی و پێناسه‌كراو، پێش له‌ پارچه‌كانی تری كوردستان ده‌ستی داوه‌ته‌ خه‌بات دژ به‌ ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ند، ئه‌گه‌ر له‌ چه‌ندوچوونی ئه‌و ساڵانه‌ لێگه‌ڕێین، ده‌بێ بڵێم كه‌ كورد بارودۆخیشی له‌ كاتی ده‌سه‌ڵاتی “حه‌مه‌ره‌زاشا”شدا وه‌ك ئۆپۆزیسیۆن و به‌رهه‌ڵسه‌تكار بووه‌. و له‌ پاڵ ره‌وت و جه‌ریاناتی سیاسی دیكه‌دا له‌ ئێران وه‌ك حیزبی توده‌، جبهه‌ی میللی و جه‌ریاناتی ئیسلامی و زۆر ره‌وتی دیكه‌ له‌ ئێران خه‌باتی هه‌بووه‌ بۆ له‌سه‌ركارلابردن و لانیكه‌م ریفۆرمیزه‌كردنی سیستمی پاشایه‌تی له‌ ئێراندا. بۆیه‌ش كاتێك شۆڕشی گه‌لانی ئێران له‌ ساڵی 57 ی هه‌تاوی دژ به‌ سیستمی پاشایه‌تی سه‌ركه‌وت، بێگومان وه‌ك سه‌ركه‌وتنی كورد له‌ خوه‌رهه‌ڵاتی كوردستانیش پێناسه‌ ده‌كرێت، ئه‌گه‌رچی به‌واقیع رۆڵی كورد زۆر به‌رچاویش نه‌بووه‌, هه‌نگاوی یه‌كه‌م كه‌ خه‌باتی جه‌ریاناتی ناڕازی بوو دژبه‌ حوكوومه‌تی حه‌مه‌ڕه‌زا شا و دواتر ده‌وڵه‌تی شاپۆڕی به‌ختیار سه‌ركه‌وت. ئه‌مما كورد له‌ خوه‌رهه‌ڵاتی كوردستان كه‌ ئه‌وده‌م له‌ چوارچێوه‌ی حیزبی دیموكرات و كۆمه‌ڵه‌دا پێناسه‌ده‌كرا له‌ هه‌نگاوی دووهه‌مدا سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو, ئه‌م هه‌نگاوه‌ په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆی به‌ توانایی و هێزی سیاسی و سه‌ربازی ئه‌وانه‌وه‌ هه‌بووه‌. هه‌نگاوی دووهه‌م به‌شداربوون له‌ حوكوومه‌تی كاتی و پێداگربوون بوو له‌سه‌ر خواسته‌ راسته‌قینه‌كانی كورد و راگرتنی هاوسه‌نگی ده‌سه‌ڵات و دووری نه‌گرتن له‌ ناوه‌ند و شاره‌زایی و زیره‌كی سیاسییه‌كانی كورد بووه‌. ئه‌مما به‌داخه‌وه‌ كۆمه‌ڵه‌ و دیموكرات كه‌ نوێنه‌رایه‌تی كوردیان ده‌كرد له‌ جوگرافیای كوردستان وه‌ده‌رنران و شه‌ڕی سه‌ربازیی دژی رژێمی تازه‌ له‌ ئێران ده‌ستی پێكرد و دواتر له‌ ساڵه‌كانی شه‌ست و سێی هه‌تاویش شه‌ڕی ناوخۆیی هاته‌ئاراوه‌ و ئه‌م ده‌رفه‌ته‌ زێڕینه‌ی له‌ ناوبرد و كورد كه‌ وه‌ك لایه‌نێكی به‌شدار له‌ شۆڕشدا حوزووری هه‌بوو، دیسانه‌وه‌ كه‌وته‌ رۆڵی ئۆپۆزیسیۆنه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مجاره‌یان له‌ به‌رامبه‌ر حوكوومه‌تی كاتیی ئێراندا.
به‌هه‌رحاڵ به‌ پێی  شه‌ڕێك كه‌ له‌ نێوان ئێراق و ئێراندا هاته‌ ئاراوه‌، ئۆپۆزیسیۆنی كورد له‌و كاته‌شڕا به‌ پێی بارودۆخ به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر شه‌ڕی چه‌كدارانه‌ی خوه‌ی و له‌ دوای ئاگڕبڕی نێوان ئێراق و ئێران و سه‌قامگیربوونی باشووری كوردستان له‌ ساڵی 91 ی زایینی ورده‌ ورده‌ كۆمه‌ڵه‌ و دیموكراتیش ئیزۆله‌ بوون و به‌حه‌قیقه‌ت بارودۆخ وای كرد تا چیتر شه‌ڕی چه‌كداری به‌شێوه‌ی پێشتر وه‌لانێن، به‌ڵام چه‌كدار بمێننه‌وه‌.
مه‌به‌ست له‌وه‌ی كه‌ ئه‌م مێژووه‌ ده‌گێرمه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌راستی جۆری هه‌ڵسوكه‌وتی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌تان بۆ روون بكه‌مه‌وه‌ و چۆنێتی خه‌بات و هه‌ڵسوكه‌وتی كوردیش به‌هه‌مان شێوه‌. تا به‌وه‌ بگه‌ین كه‌ ئۆپۆزیسیۆن چ رێگه‌یه‌كی بۆ شیاوه‌ تا خه‌باتی خوه‌ی له‌وێوه‌ كاناڵیزه‌ بكات. خوه‌رهه‌ڵاتی كوردستان به‌ هه‌ر چوار پارێزگاكه‌یه‌وه‌ به‌ زۆری ناوچه‌یه‌كی بێبه‌ش بووه‌ و به‌هۆی سنوری بوونیه‌وه‌ كه‌متر ئاوڕی لێدراوه‌ته‌وه‌. له‌سه‌رده‌می پاشایه‌تی هه‌روا بووه‌ و له‌سه‌رده‌می حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێرانیشدا به‌هه‌مان شێوه‌، پێشڕه‌وت و په‌ره‌سه‌ندنی ئه‌وێش به‌ زۆری ئۆتۆماتیكی بووه‌، واته‌ به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ ده‌بوو پێی ڕابگه‌ن, پێی رانه‌گه‌یشتوون و خه‌ڵكی ئاسایی و جه‌بری سه‌رده‌م تێكنۆلۆژی و پێشكه‌وتنه‌كانی ده‌گه‌ڵ خوه‌ی هێناوه‌ و له‌ راستیدا قه‌ت قه‌ت ده‌گه‌ڵ پارێزگاكانی ناوه‌ندی ئێران به‌راورد ناكرێت. كوردی ئاخاوتن ئازاده‌ به‌ڵام كوردی نووسین و خوێندن به‌فه‌رمی نییه‌, ئه‌مه‌ له‌ حاڵێكدا له‌ یاسای بنه‌ڕه‌تی كۆماری ئیسلامی ئێراندا ئه‌و مافه‌ به‌ نه‌ته‌وه‌ جۆراوجۆره‌كانی ئێرانی دراوه‌. سه‌رباری ئه‌وه‌ رۆژنامه‌گه‌لێك له‌ خوه‌رهه‌ڵاتی كوردستان ده‌رده‌چێت كه‌ به‌ دوو زمانی فارسی و كوردی بڵاوده‌بنه‌وه‌ یا باشتر وایه‌ بڵێم بڵاوده‌بوونه‌وه‌. چالاكیی مه‌ده‌نی و سیاسی له‌ چوارچێوه‌ی یاساكانی حوكوومه‌تی ئیسلامیدا ئازاده‌ و زۆربه‌ی ناوچه‌كان له‌ رووی ئه‌ندامانی پێكهێنه‌ری پێكهاته‌ی دام و ده‌زگاكانی حوكوومی, كه‌سانی خۆماڵین، پارێزگان كه‌ناڵی ته‌له‌فزیۆنی تایبه‌ت به‌ خوه‌یان هه‌یه‌ كه‌ ئه‌وانیش كێشه‌ی تایبه‌تیی و ئاڵۆزیان هه‌یه‌ له‌ رووی ئه‌وه‌ی كه‌ ته‌مسیلی كولتووری كوردی ناكه‌ن و …تاد و ده‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌ ئه‌مانه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام خودی ئه‌مانه‌ش كێشه‌ی زۆری تێدایه‌. له‌سه‌ر ئه‌وه‌ش دووچاوه‌كی ئایینی و نه‌ته‌وه‌یی له‌ یاسای بنه‌ڕه‌تیدا زۆر به‌رجسته‌یه‌. به‌كورتی ده‌مه‌وێ بڵێم ئه‌مانه‌ ئه‌و كێشه‌گه‌له‌ نین كه‌ كورد و ئۆپۆزیسیۆنی كوردی بیهه‌وێ به‌ زه‌بری چه‌ك چاره‌سه‌ریان بكات, به‌ڵكو ده‌بێ به‌سته‌ر خۆش بكات بۆ چالاكانی كورد له‌ خوه‌رهه‌ڵاتی كوردستان تا بێ ترس و بێ هه‌بوونی ده‌ستاوێز ئیش بكه‌ن بۆ گه‌یشتن به‌و ئامانجانه‌. ده‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا كه‌ كورد له‌ خوه‌رهه‌ڵاتی كوردستان له‌ رووی زانست، به‌كارهێنانی تێكنۆلۆژی و تێگه‌یشتن له‌ دیموكراسی و په‌ره‌دان به‌و قه‌ت قه‌ت به‌نیسبه‌ت چه‌ند ساڵ پێش ئێستا و ته‌نانه‌ت ده‌گه‌ڵ به‌شێك له‌ وڵاتانی ده‌وروبه‌ریش به‌راورد ناكرێت به‌ڵكو قۆناغه‌كه‌ش گۆڕاوه‌. له‌ سه‌ره‌تای به‌دی هاتنی شۆڕشی گه‌لانی ئێران زۆر ره‌وا و به‌حه‌ق بوو كه‌ حیزبه‌ كوردییه‌كان كه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات وه‌لانرابوون بۆ به‌ده‌ست هێنانی مافی خوه‌یان و مافی كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ك له‌ نه‌ته‌وه‌كانی ئێران, خه‌باتی چه‌كدارانه‌ بكه‌ن و زۆر زۆر گونجاو بوو، چوونكو حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێران وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ ئێستا هه‌یه‌ خوه‌ی كۆنه‌كردبووه‌وه‌ و سیستمێكی رێك وپێك و رێكخراوه‌یی نه‌بوو. هه‌روه‌ها ئێران له‌ قه‌یرانێكدا بوو كه‌ كورد ده‌یتوانی به‌شه‌ڕی چه‌كداری بگات به‌وه‌ی كه‌ ده‌یه‌ویست. به‌ڵام له‌و كاته‌وه‌ تا ئێستا سێ جیلی نوێ هاتوون كه‌ تایبه‌ت ئه‌م جیله‌ی دوایی، مه‌گه‌ر له‌ ته‌له‌فزیۆن و فیلمه‌كاندا شه‌ڕی چه‌كداری بینی بێ و خه‌باتی چه‌كدارانه‌ی ئۆپۆزیسیۆنی دژ به‌ حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێران بیستبێ، ئه‌گینا به‌ڕاستی زۆر زۆر نامۆن به‌وه‌ی كه‌ ئێستاش هه‌ندێك حیزب باسی لێوه‌ده‌كه‌ن. له‌ راستیدا ئێستا ئۆپۆزیسیۆن و تایبه‌ت ئه‌و حیزبانه‌ی كه‌ مێژوویه‌كی دوور ودرێژیان هه‌یه‌ نابێ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێستای كورد له‌ خوه‌رهه‌ڵاتی كوردستان گرێبده‌ن به‌ بارودۆخێك كه‌ سه‌رده‌مانێك شه‌ڕی چه‌كداریان تێدا كردووه‌، چوونكو به‌راستی قه‌ت قه‌ت شتی وا نه‌ له‌ رووی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ دروسته‌ و نه‌ له‌ رووی ده‌روونییه‌وه‌ پۆزێتیڤه‌. هه‌ر سه‌رده‌مێك پێویستی به‌ شتێك هه‌یه‌ و له‌ راستیدا قۆناغه‌كه‌ گۆڕاوه‌. قۆناغی ئێستا په‌ره‌دانه‌ به‌ چالاكی مه‌ده‌نی و ئاشتیخوازانه‌ له‌ لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ و له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌ پشتیوانی كردنی ئۆپۆزیسیۆنه‌ له‌و هه‌وڵانه‌ی ئه‌وان نه‌ك خراپ كردنی. من پێم وایه‌ تا ئۆپۆزیسیۆن دروشمی “توندوتیژ” به‌رزكاته‌وه‌ و “چه‌ك” وشه‌ی زه‌قی گوفتمانی بێت, نه‌ته‌نیا فشار بۆ سه‌ر چالاكڤانان زۆرتر ده‌بێت به‌ڵكو ئه‌و فه‌زایه‌ش كه‌ ئێستا رێگه‌ی هه‌ندێك جم وجووڵی تێدا هه‌یه‌ به‌ته‌واوه‌تی ئه‌منییه‌تی ده‌كرێ و ده‌به‌سرێت، بۆیه‌ ته‌نیا ئه‌وه‌ ده‌ڵێم كه‌ به‌راستی قۆناغه‌كه‌ گۆڕاوه‌ و قۆناغی ئێستا زۆر جیاوازه‌ به‌ نیسبه‌ت سی ساڵ به‌ری ئێستا. ئاینده‌ی كورد و مافه‌ زه‌وتكراوه‌كانی كورد له‌ده‌ست ئیراده‌ و خواستی ئه‌و خه‌ڵكه‌یه‌ كه‌ ئێستا له‌ خوه‌رهه‌ڵاتی كوردستانن.
له‌سه‌ر باشووری كوردستانیش ده‌بێ بڵێم, له‌ دوای كێشمه‌كێشێكی زۆری سه‌ربازی و سیاسی ده‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتی به‌عس، و ئه‌و هه‌موو نه‌هامه‌تی و كۆمه‌ڵكوژیه‌یی له‌ لایه‌ن ئه‌و رژێمه‌وه‌ تووشی بوو، هه‌نووكه‌ی زۆر پرشینگداره‌ و داهاتووشی زۆر رووناك و گه‌ش پێش بینی ده‌كه‌م و له‌وه‌ ناچێ چیتر مێژوو به‌سه‌ر ئه‌واندا دووباره‌ ببێته‌وه‌، ئه‌گه‌رچی ئه‌وه‌ش له‌بیرنه‌كه‌ین له‌ دونیای سیاسه‌تدا رۆژبه‌رۆژ گۆڕانكاری هه‌یه‌ و بۆیه‌ش ره‌نگه‌ سبه‌ی پێشبینی نه‌كرێت.
بۆ باشووری كوردستان ئاینده‌یه‌كی گه‌ش پێشبینی ده‌كه‌م چوونكو بارودۆخ و هه‌لومه‌رجی ناوخۆیی و ده‌ره‌كییه‌كه‌ی وایكردوه‌ كه‌ وه‌ك قورسایی و هێزێك هه‌م له‌ ئێراق و هه‌میش له‌ ناوچه‌كه‌ بناسرێت. په‌یوه‌ندی دیپلۆماتیك و ئابووری ئه‌وان له‌ گه‌ڵ ده‌راوسێكان و وڵاتانی ئوروپایی و تایبه‌ت ئامریكا وای كردووه‌ تا له‌ رووی ئه‌منیه‌تییه‌وه‌, تاراده‌یه‌ك گه‌ره‌نتی كرابێت.
زۆرینه‌ی وڵاتانی ده‌راوسێ و به‌شێك له‌ وڵاتانی ئوروپایی كونسولگه‌رییان له‌ هه‌وڵێر وه‌ك پێته‌ختی باشووری كوردستان هه‌یه‌ و ئه‌مه‌ش شایه‌ته‌حاڵه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ دیاره‌ حسێبێك بۆ هێزی كورد له‌ ئێراقدا ده‌كرێت.
دام وده‌زگای راگه‌یاندنی جۆراوجۆر و به‌رفره‌ له‌م پارچه‌یه‌ی كوردستان هه‌یه‌ كه‌ به‌رنامه‌كانیان به‌ زمانه‌ زیندوه‌كانی جیهان بڵاوده‌بنه‌وه‌ و بڵاوده‌كرێنه‌وه‌,لانی كه‌م نزیك به‌ 10 كاناڵی ته‌لفزیۆنی پرۆفیشناڵ به‌ شێوه‌ی فه‌زایی خه‌ریكی ئیش كردنن كه‌ نه‌ك كورد به‌ڵكو نه‌ته‌وه‌كانی تریش چاوی لێ ده‌كه‌ن. هه‌ر ئه‌مه‌ واده‌كات كورد له‌م پارچه‌یه‌ی كوردستان پێگه‌یه‌كی له‌ ئاست جیهاندا بۆخوه‌ی هه‌بێت و له‌ رووی كولتوورییه‌وه‌ وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ك و له‌ رووی سیاسییه‌وه‌ وه‌ك ئامانج و مه‌به‌سته‌كانی به‌ دونیا بناسرێت, ئه‌مانه‌ هه‌مووی هۆكارن تا چیتر كورد له‌م پارچه‌یه‌كی كوردستاندا به‌ سانایی نه‌كه‌وێته‌به‌ر پلانی سه‌ربازیی (وه‌ك ئه‌وی كه‌ تا ئێستا له‌سه‌ری كراوه‌) و دوژمنكارانه‌ی نه‌یارانی و ناچاریان بكات له‌ ڕێگه‌ی دانوستانی سیاسی و ئه‌منی و ئابووری هه‌ڵسوكه‌وتی ده‌گه‌ڵدا بكه‌ن و من پێم وایه‌ ئه‌و مه‌ترسییانه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ی سنوری ئێراقه‌وه‌ن نه‌ته‌نیا له‌ فۆرم و شێوه‌ وه‌ك رابردوو نه‌ماون, به‌ڵكو كارتێكه‌ریشان وه‌ك جاران نییه‌, ئه‌مما گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مه‌ترسی هه‌میشه‌ هه‌یه‌ و ئێمه‌ ده‌بێ وریا بین. بۆ نموونه‌ یه‌كێك له‌و وڵاتانه‌ی كه‌ كوردی وه‌ك هێزێك له‌ ئێراق و ناوچه‌دا قه‌بووڵ نه‌ده‌كرد, وڵاتی توركیا بوو كه‌ زۆریش مه‌ترسی بۆ سه‌ر ئه‌م هه‌رێمه‌ دروست كرد, به‌ڵام گوشاری وڵاتانی رۆژئاوایی و زیره‌كیی كورد، هاوكێشه‌كه‌ی گۆڕی و گه‌یانده‌یه‌ ئه‌م ساته‌وه‌خته‌ كه‌ توركیاش ناچاربوو قه‌بووڵی بكات و به‌ فه‌رمی سه‌ردانیان بكات و به‌فه‌رمیش بانگهێشتی ئانكارایان بكات. ئه‌مه‌ نموونه‌ی مه‌ترسیگه‌لێكن له‌ رووی ده‌ره‌كییه‌وه‌ رووبه‌ڕووی باشووری كوردستان ده‌بێته‌وه‌, ئه‌مما له‌ ئاست ناوخۆی ئێراقیشدا مه‌ترسی بۆ كورد هه‌بووه‌ و هه‌یه‌، كورد و عه‌ره‌بی سوننه‌، كورد و عه‌ره‌بی شێعه‌ و كورد و هه‌مووی ئێراق. ئه‌مانه‌ هه‌مووی به‌رده‌وام ململانێ و كێشه‌ و گرژییه‌ بۆ كورد و بۆیه‌ش وه‌ك ده‌بینین كورد له‌ باشووری كوردستان به‌ پێ ی توانا رووبه‌ڕوویان ده‌بێته‌وه‌. بۆ باشووری كوردستان ئه‌وه‌ ده‌ڵێم كه‌ تاكه‌ پارچه‌ی كوردستانه‌ كه‌ تا ئه‌م قۆناغه‌ هاتووه‌ و ده‌توانێ به‌سته‌رێكی باشیش بێت بۆ په‌ره‌دان به‌ زۆر خواستی نه‌ته‌وه‌یی كه‌ له‌ به‌شه‌كانی دیكه‌ی كوردستاندا ناكرێت به‌ سانایی ده‌رببڕێت و كاری بۆ بكرێت.
وه‌ك له‌ سه‌رتاشه‌وه‌ باسم كرد به‌ راستی زه‌خت و زۆرییه‌كانی ده‌سه‌ڵاته‌كان بۆ سه‌ر كورد له‌ پارچه‌یه‌ك بۆ پارچه‌یه‌كی دیكه‌ زۆری فه‌رقه‌. ده‌توانم بڵێم به‌ڕاستی ئه‌و زه‌خت و زه‌وتی مافه‌ له‌ باكوور و باشووری خوه‌رئاوای كوردستان هه‌بووه‌ و هه‌یه‌ زۆرتر بووه‌ به‌ نیسبه‌ت پارچه‌كانی تر. ساڵانێك به‌ر له‌ ئێسته‌ ئه‌وان له‌ شوناسی خوه‌یان نامۆبوون و ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ نه‌ته‌وه‌ی كورد بووه‌ لای وان قه‌ده‌خه‌بووه‌. هه‌ر له‌ زمانه‌وه‌ بگره‌ تا كوولتور و نه‌ریتی نه‌ته‌وه‌یی، كه‌چی ئێستا له‌ سایه‌ی خه‌بات و ماندووبوونێك كه‌ خه‌ڵكی به‌شه‌ره‌ف و ئۆپۆزیسیۆنی كورد له‌ توركیا و سوریا كردوویانه‌ بارودۆخه‌كه‌ زۆر زۆر فه‌رقی كردووه‌. كورد له‌ شوناسی نه‌ته‌وه‌یی خوه‌ی وشیار بۆته‌وه‌ و ده‌سه‌ڵاتی ناچار كردووه‌ كه‌ له‌ به‌شێك له‌و سیاسه‌تانه‌ی كه‌ له‌سه‌ر كورد جێبه‌جێی ده‌كات پاشگه‌ز بێته‌وه‌ و دان به‌ بوونی نه‌وته‌وه‌یه‌ك به‌ ناوی كورددا بنێت، ته‌له‌فزیۆن به‌ زمانی كوردی به‌رنامه‌ بڵاوبكاته‌وه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ زانكۆكاندا وانه‌ی كوردی هه‌بێت. ئه‌بێ ئه‌وه‌شمان له‌ بیر بێت كاتێك سیاسه‌تی ده‌سه‌ڵاتی زاڵ مه‌به‌ستی له‌ناوبردنی كولتوور و شوناسی نه‌ته‌وه‌یی كورد بێت ئه‌وا كورد و حیزبه‌ كوردییه‌كانیش له‌سه‌ریانه‌ له‌و رێگه‌یه‌وه‌ رووبه‌ڕووی ببنه‌وه‌، ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستی كوشتن و له‌ به‌ین بردنی فیزیكی بێت ئه‌وا كوردیش له‌سه‌ریه‌تی به‌رپه‌رچی بداته‌وه‌. چوون هه‌ر له‌ مێژه‌وه‌ گوتوویانه‌ وه‌ڵامی گولله‌ به‌ گولله‌ ده‌درێته‌وه‌ و وه‌ڵامی گوڵ به‌ گوڵ. به‌گشتی پێم وایه‌ ئاینده‌ی كورد له‌ هه‌ر چوار پارچه‌ی كوردستان چاكتر نه‌بێ خراپتر نابێت. به‌ڵام ئه‌وه‌شمان له‌ بیر بێت هیچكات جۆری چاره‌سه‌ركردنی دۆزی كورد و ئاستی چاره‌سه‌ركردنی له‌ هه‌ر پارچه‌یه‌كدا وه‌ك پارچه‌یه‌كی تر نابێت.
ئه‌مما له‌سه‌ر ئه‌و پلانانه‌ی كه‌ به‌ڕێزتان ئاماژه‌تان پێدا و چۆنێتی رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌به‌رامبه‌ریاندا ئه‌بێ بڵێم پرێسپێكتیڤ زۆرن، بۆ نموونه‌ باشووری كوردستان فه‌زایه‌كی زۆر باش و تریبۆنێكی زۆر ئاوه‌ڵایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كێشه‌كانی كورد له‌وێ به‌گوێی جیهانیاندا بگات، له‌پاڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌بێ ئه‌و واقعییه‌ته‌شمان له‌ به‌رچاو بێت كه‌ ئه‌منییه‌تی باشوری كوردستانیش ئه‌بێ بپارێزرێ و ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م پارچه‌یه‌ ببێ به‌ تریبۆنێك بۆ پارچه‌كانی دیكه‌ی كوردستان، نه‌بێ به‌هۆی خستنه‌مه‌ترسی ئه‌منییه‌تی ئه‌وێ. هه‌روه‌ها كورده‌كانی ئوروپا و ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌ كوردانه‌ی كه‌ له‌ جیهاندا خاوه‌ن پێگه‌ی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و …هتدن ده‌توانن به‌ نۆره‌ی خوه‌یان وه‌ك تاكێكی كورد ببن به‌ نوێنه‌ری كورد و به‌ پێ ی توانایی و ئاستی په‌یوه‌ندییه‌كانیان یارمه‌تی دۆزی كورد بده‌ن له‌ هه‌ر پارچه‌یه‌كی كوردستاندا. رێپێوانی ئاشتیخوازانه‌ و خه‌باتی مه‌ده‌نی پێشكه‌وتووترین رێگه‌ی ده‌ربڕینی ناڕه‌زایه‌تی و وه‌رگرتنی هه‌ڵوێسته‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و پلانانه‌ی كه‌ له‌سه‌ر پارچه‌ جیاجیاكانی كوردستان جێبه‌جێ ده‌كرێت كه‌ به‌داخه‌وه‌ هێشتا ئه‌م خاڵه‌ به‌پێ ی پێویست له‌ ناو كورددا دامه‌زراوه‌یی نه‌بووه‌.

حه‌مرین: حزبه‌ كوردیه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان وه‌كو زۆر چاودێری سیاسی تر ئاماژه‌ی بۆ ده‌كه‌ن هه‌مان جۆشی ساڵانی رابردویان پێوه‌ دیار نیه‌ له‌خه‌بات كردن وه‌ده‌ستهێنانی مافه‌كانی گه‌لی كوردا و زۆر جاریش به‌وه‌ تاوانبار ده‌كرێن كه‌ زۆربه‌ی سیاسیه‌كانی ئه‌و حزبانه‌ له‌باشوری كوردستان خه‌ریكی ژیانی ئاسایی خۆیانن ئه‌مه‌ تا چه‌ند وایه‌؟

مۆحسێن باوه‌جانی:  به‌ بڕوای من ئه‌بێ مه‌به‌ست له‌ جۆش و خرۆشی ساڵانی رابردوو پێناسه‌ بكرێت، بۆ نموونه‌ له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێك كه‌س جۆش و خرۆش له‌ خه‌باتی چه‌كدارانه‌دا ببینێت و ئێستا كه‌ حیزبه‌كان به‌ زۆری رێبازی خه‌باتیان گۆڕیوه‌ و روویان هێناوه‌ته‌ خه‌باتی سیاسی و راگه‌یاندنی، لای ئه‌وان وا پێناسه‌ بكرێت كه‌ جۆش و خرۆشیان نه‌ماوه‌. له‌ راستیدا ئه‌مه‌ بۆچوونێكی سه‌قه‌ته‌. چوونكو هه‌ڵبژاردن و وه‌لانانی جۆرێك له‌ رێبازی خه‌بات گرێدراوی زۆر هۆكاری جیاواز و هه‌ندێك جار په‌یوه‌ندیدار به‌یه‌كه‌وه‌ن كه‌ به‌واتای له‌ جۆش و خرۆش كه‌وتن و كه‌وتنه‌ جۆش وخرۆشه‌وه‌ نییه‌. بۆ نموونه‌ هه‌نووكه‌ كه‌ حیزبه‌كان ئۆبژه‌كتیڤ خه‌باتی سیاسی و راگه‌یاندنی ده‌كه‌ن و له‌راستیدا به‌ پێ ی توانایی و ئیمكانات، فره‌ش چالاكن, ئه‌مه‌ ناكرێ ته‌نیا له‌و روانگه‌وه‌ سه‌یر بكرێت كه‌ داسه‌پاو بووه‌، چوونكو هه‌ڵبژاردنی ئه‌م رێچكه‌یه‌ ده‌كرێ وه‌ك جه‌برێكی جیهانی لێ ی بڕوانین، مه‌به‌ستم له‌ جه‌بر, به‌زۆر داسه‌پاندنی خواسته‌یه‌ك نییه‌ به‌ڵكو هه‌لومه‌رجی جیهانی وا ده‌كات تۆ رێگه‌ت بگۆری. وه‌ك ئاماژه‌م پێدا كۆمه‌ڵگه‌ی كورد له‌ خوه‌رهه‌ڵاتی كوردستان له‌ ڕووی خه‌باته‌ مه‌ده‌نییه‌كانه‌وه‌ زۆر پێشكه‌وتووه‌ و ئه‌مه‌ پایه‌ی دامه‌زراوه‌یی كردنی دیموكراسییه‌. كاتێك ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ دامه‌زراوه‌یی ده‌بێت بێگومان چه‌ك و كرده‌وه‌ی چه‌كداریش له‌ هه‌ر لایه‌كه‌وه‌ بێت ره‌ت ده‌كاته‌وه‌. بۆیه‌ له‌م روانگه‌وه‌ من ئه‌و بۆچوونه‌م لا راست نییه‌ و پێم وایه‌ ته‌نیا جۆری خه‌بات گۆڕاوه‌ و ره‌نگی جۆش و خرۆشه‌كه‌ش به‌ هه‌مان شێوه‌.
به‌ڵام به‌شی دیكه‌شی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ڕاستی ته‌مه‌نی ئۆپۆزیسیۆنی كوردی به‌ شێوه‌ی ئێسته‌كانه‌ی چیتر به‌سه‌رچووه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ ته‌مه‌نی حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێرانیش زۆرتره‌ و چوون تا ئێستا نه‌گه‌یشتووه‌ به‌وه‌ی ویستوویه‌تی، جۆرێك له‌ ناهومێدی دروست كردوه‌ كه‌ له‌ پشتیوانی كردنی دوو حیزبی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان و بانگه‌شه‌ی كردنیان بۆ به‌شدارییكردنی خه‌ڵك له‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆككۆمارییدا زۆر ئاشكرایه‌. كێشه‌ی نێوان حیزبه‌كان و كێشه‌ ناوخۆییه‌كانی حیزبه‌كان به‌شێكی زۆر له‌ وزه‌ و دینامیكیانی راكێشی خوه‌ی كردوه‌، به‌ هۆی جیاجیا به‌ڵام به‌ دروشمی نوێگرایی و پاوانكردنی ده‌سه‌ڵات، ئینشیعاب و جیابوونه‌وه‌ روویداوه‌ و ئه‌مه‌ش شتێكی ئاساییه‌. چوونكو هه‌مان كێشه‌ش له‌ حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێراندا چه‌ندین جار روویداوه‌ و دوا جاریش له‌ دوای هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆككۆماری نوێ له‌ساڵی پار روویدا، وه‌ ئه‌مه‌ له‌ زۆر وڵاتی دیكه‌ش هه‌یه‌، به‌ڵام مه‌سه‌له‌ لێره‌دایه‌ كه‌ ئه‌وان حوكوومه‌تن و ئۆپۆزیسیۆن هێشتا حیزبه‌ و پێگه‌ و جێگه‌شی زۆر خز و له‌رزۆكه‌ و بۆیه‌ش كێشه‌كان كه‌ رووبه‌ڕوویان ده‌بێته‌وه‌ كاریگه‌ریی زۆرتریان له‌سه‌ر داده‌نێت. هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ش له‌ بیرنه‌كه‌ین كه‌ كولتوورێك له‌ ئێمه‌ی كورددا زۆر به‌رجسته‌یه‌, ئه‌ویش دابڕانه‌ نه‌ك پێكه‌وه‌ بوون. بۆیه‌ش له‌ ده‌ركه‌وتنی هه‌ر كێشه‌یه‌كدا ئاسانترین رێگه‌ هه‌ڵده‌بژێرین واته‌ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ یه‌كتر و ئه‌مه‌ش له‌ رووی ده‌روونییه‌وه‌ هۆیه‌كی ئینشیعابه‌كانه‌. له‌سه‌ر ئه‌وه‌ش كه‌ به‌ڕێزتان ده‌ڵێن كه‌ زۆربه‌ی سیاسییه‌كانی حیزبه‌كان ژیانی ئاسایی خوه‌یان ده‌كه‌ن به‌لای منه‌وه‌ زۆر نامۆیه‌. ئه‌مما ئه‌و پرسیاریش ئاراسته‌ی ئێوه‌ ده‌كه‌م كه‌ به‌راستی كێین ئه‌وانه‌ی كه‌ ئه‌وه‌ ده‌ڵێن؟ جا كه‌وابێ ئه‌بێ له‌وه‌ش بیربكه‌ینه‌وه‌ كه‌ حیزبه‌ كوردییه‌كان چۆن چۆنی به‌ڕێوه‌ده‌چن و تا هه‌نووكه‌ چۆن هاتوون؟

حه‌مرین: له‌م ساڵانه‌ی دوایدا پژاك وه‌كو بزاڤێكی سیاسی عه‌سكه‌ری رۆژهه‌ڵاتی كوردستان ده‌ركه‌وته‌ مه‌یدان و له‌ئێستاشدا ئه‌وه‌ی له‌مێدیاكاندا ده‌یبینین ئه‌وانن كه‌ درێژه‌ به‌ خه‌باتی عه‌سكه‌ری و سیاسی ده‌ده‌ن، لێره‌دا حه‌ز ئه‌كه‌م پرسیاره‌كه‌م چڕ بكه‌مه‌وه‌ ئایا ئه‌و خه‌باته‌ عه‌سكه‌ریه‌ به‌زیانی به‌ره‌وپێشڤه‌چوونی دۆزی كورد ئه‌شكێته‌وه‌ یان به‌پێچه‌وانه‌وه‌؟

مۆحسێن باوه‌جانی:  له‌ پرسیاره‌كه‌تاندا باسی میدیاتان كرد و ئاماژه‌تان بۆ ڕۆلی ئه‌و كرد له‌ نیشاندانی خه‌باتی جه‌ریانێكی وه‌ك پژاكدا. ده‌مه‌وێ ته‌نیا ئه‌وه‌ بڵێم كه‌ دیاره‌ نه‌ك ئێوه‌ به‌ڵكو به‌ سه‌دان هه‌زار كه‌س له‌ كوردستان و میلیۆنان كه‌س له‌ جیهان, گوێدار و گوێبیستی میدیاكانن تا ئۆبژه‌كتیڤ كردار و جۆری چالاكی كردنی جه‌ریان، حیزب یا ده‌وڵه‌تێك لێكبده‌نه‌وه‌. وه‌ك به‌ڕێزیشتان ئاماژه‌تان پێدا ته‌نیا له‌ میدیادا دیاره‌ كه‌ پژاكیش وه‌ك واقیعێك به‌جۆرێك له‌ جۆره‌كان چالاكی ده‌نوێنێت. ئه‌مما به‌ هۆگه‌لێك كه‌ لای وڵاتانی رۆژئاوایی و دیسكۆرسی ئێستای جیهان قه‌بووڵ ده‌كرێت كه‌وتۆته‌ ناو لیستی ره‌شی ئامریكاوه‌. به‌هه‌ر حاڵ من پێم وایه‌ هه‌ر جه‌ریان و حیزبێك كه‌ له‌سه‌ر خه‌باتی چه‌كدارانه‌ و توندوتیژ پێداگر بێ نه‌ كه‌ ناتوانێ قازانجێكی بۆپێشه‌وه‌بردنی دۆزی كورد هه‌بێ, به‌ڵكو ئاڵۆزتری ده‌كات و ڕاست ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێران ده‌یهه‌وێت. ئه‌وان ئه‌یانه‌وێ خوه‌رئاوای ئێران واته‌ خوه‌رهه‌ڵاتی كوردستان به‌رده‌وام كێشه‌ی هه‌بێ و نائه‌من بێت، به‌رژه‌وه‌ندی سیستمی تازه‌ ده‌ركه‌وتووی ملیتاریستی له‌ ئێران له‌ نائه‌من بوونی ناوچه‌كه‌دایه‌، هه‌ر ئه‌و نائه‌منییه‌ش ده‌ستاوێزێكه‌ بۆ ئه‌وان كه‌ كوردستان ملیتاریزه‌ بكه‌ن و له‌ پێشكه‌وتنه‌ پیشه‌ییه‌كان بێ به‌ش بكرێت و سنوری هاوبه‌شی ئێران و ده‌گه‌ڵ ئێراق وتوركیا به‌توندی كۆنترۆڵ بكه‌ن. كاتی خوه‌ی دیموكرات و كۆمه‌ڵه‌ ده‌ستیاوێزی ئه‌و نائه‌منییه‌ بوون و ئێستاش جه‌ریانی تر. ئه‌و ده‌ستاوێزه‌ رێگه‌ خۆشكه‌ره‌ بۆ گوشاری زۆرتر بۆ سه‌ر خه‌ڵك، ده‌توانم ئاماژه‌ بده‌مه‌ داخستنی ئه‌و رۆژنامانه‌ی به‌ كوردی بڵاوده‌كرانه‌وه‌ و ئێمه‌ شایه‌تی ئه‌وانه‌ بووین و هه‌ین. گۆڕه‌پانی كۆمه‌ڵایه‌تی بۆ خه‌باتی مه‌ده‌نی ته‌نگتر ده‌كرێت و به‌ڕاستی په‌ره‌دان به‌خه‌باتی چه‌كدارانه‌ له‌ كوردستان هه‌نگاوێكه‌ بۆ دواوه‌, چوونكو ئه‌و جۆری خه‌باته‌ ته‌جره‌به‌ كراوه‌ و له‌ به‌رامبه‌ر حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێراندا وه‌ڵامده‌ر نه‌بووه‌. وه‌ له‌یه‌ك دێردا خه‌باتی چه‌كداری له‌م قۆناغه‌دا ئاماژه‌ به‌وه‌یه‌ كه‌ نایه‌وێ دۆزی كورد چاره‌سه‌ر بكرێت.

حه‌مرین: وه‌ك ده‌زانرێت ئێران یه‌كێكه‌ له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی كه‌ زۆرترین ئیعدامی تێدا ده‌كرێت دیاره‌ چالاكوانانی كوردیش له‌م چه‌ند مانگه‌ی رابردو ژماره‌یه‌كی زۆر له‌سێداره‌ دراون و ژماره‌یه‌كی به‌رچاوی تریش له‌زیندانه‌كانی ئێراندان و چاوه‌ڕوانی له‌سێداره‌دانن بۆ حزبه‌ كوردیه‌كان به‌تایبه‌ت له‌ئاست ئه‌و شاڵاوه‌ه‌ ئیعدامكردنه‌دا بێ ده‌نگن؟.

مۆحسێن باوه‌جانی:  بێگومان ره‌وتی ئیعدام و بێ ده‌نگ كردنی ناڕازییانی سیستم, كه‌ بۆ كۆنترۆڵی زۆرتری كۆمه‌ڵگه‌ جێبه‌جێ ده‌كرێت، كرده‌وه‌یه‌كی تازه‌ نییه‌ و له‌ دوای شۆڕشی گه‌لانی ئێران و دواتر به‌ ده‌سه‌ڵات گه‌یشتنی حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێران تا ئێستا به‌رده‌وامه‌ و كوردیش به‌و هۆیه‌ی كه‌ هه‌میشه‌ مافی خوه‌ی ویستووه‌ و خه‌باتی بۆ كردوه‌ و له‌و بواره‌دا له‌ ئاست ئێراندا زۆر چالاك بووه‌, كه‌وتۆته‌ به‌ر ئه‌م شاڵاوه‌ی ئیعدام و تۆقاندنه‌. سزای ئیعدام ئه‌مرێكی واقیعه‌ له‌ یاسای بنه‌ڕه‌تی سیستمی ئیسلامی ئێراندا و تاكاتێك خه‌بات دژ به‌ لابردنی ئه‌و یاسایه‌ نه‌كرێت ئیعدام هه‌ر وه‌ك خوه‌ی به‌رده‌وامه‌, ئێستا ئیعدامی چالاكڤانێكی سیاسی بێت یا تاوانبارێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و گه‌نده‌ڵێكی ئابووری, ئه‌و كه‌سه‌ كورد، فارس، به‌لوچ… یا هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌كی دیكه‌ بێت، سوننه‌ بێ یا شێعه‌ و ….تاد. گرنگ نه‌فسی سزاكه‌یه‌ كه‌ مه‌حكومه‌. ئه‌مما له‌ دوو ساڵ پێش تا دوو مانگ به‌ری ئێستا له‌ رووی سیاسییه‌وه‌, ته‌نیا شه‌هید ئیحسانی فه‌تاحییان وه‌كو كوردێك له‌ سێداره‌ دراوه‌ و به‌داخه‌وه‌ كه‌سانی دیكه‌ش هه‌یه‌ كه‌ تا ئێستا چاوه‌ڕێی جێبه‌جێ كردنی ئه‌و سزایه‌ ده‌كه‌ن و هێشتا چاره‌نووسیان نادیاره‌. وه‌ك شایه‌تیش بوون چوار كه‌سی دیكه‌ له‌ تێكۆشه‌رانی سیاسی كورد چه‌ند هه‌فته‌ پێش ئێستا له‌ سێداره‌دران و ئه‌مه‌ش جێ داخ و ئه‌سه‌فێكی زۆره‌. ئه‌مما به‌ بۆچوونی من بێ ده‌نگی به‌رامبه‌ر به‌و شاڵاوه‌ هه‌ست پێنه‌كراوه‌ و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ جگه‌ له‌ هه‌وڵی حیزبه‌كان بۆ به‌رجسته‌تر كردنی ئه‌و شاڵاوه‌ و گه‌یاندنی به‌ گوێ ی رێكخراوه‌ نێونه‌ته‌وه‌ییه‌كاندا، ئێمه‌ شایه‌تی رێپێوانی ناڕه‌زایه‌تی چالاكوانانیش بووین كه‌ بۆ پووچه‌ڵكردنه‌وه‌ی ئه‌و سزایانه‌ به‌ڕێوه‌چوون و هه‌ڵوێستی شارستانی و مانگرتنی سه‌راسه‌ری كورد له‌ خوه‌رهه‌ڵاتی كوردستان ڕه‌نگدانه‌وه‌ی زۆری هه‌بووه‌.

حه‌مرین: به‌رای به‌ڕێزت كاتی ئه‌وه‌ نه‌هاتوه‌ حزبه‌كانی رۆژهه‌ڵات ده‌بێت خیتابیان یه‌ك بخه‌ن و یه‌ك هه‌ڵوێست بن؟

مۆحسێن باوه‌جانی:  من پیم وایه‌ زۆر زۆر دێریش بووه‌. ده‌مێكه‌ خه‌ڵك چاوه‌ڕوانی یه‌ك هه‌ڵوێستی ده‌كات، چوون لانیكه‌م ئه‌گه‌ر له‌هه‌ر شتێكدا ناكۆكیمان هه‌بێ له‌وه‌دا كۆكین كه‌ دوژمنێكی هاوبه‌شیان هه‌یه‌ و ئه‌مه‌ش سه‌رووی هه‌موو شتێكه‌. من له‌ شوێنێكی دیكه‌شدا ئاماژه‌م به‌وه‌داوه‌ كه‌ به‌ڕاستی ئه‌گه‌ر ئۆپۆزیسیۆنی كوردی به‌ گشتیی، یا زۆرینه‌ی حیزبه‌كان پێكه‌وه‌ نه‌توانن یه‌كده‌نگییه‌ك دروست بكه‌ن ئێستا له‌هه‌ر چوارچێوه‌ و فۆرمێكدا بێت, شك و گومان له‌وه‌دا نه‌كه‌ن كه‌ بارودۆخیان زۆر خراپ ده‌بێت و ره‌نگه‌ ئۆبژه‌كتیڤ له‌ ساحه‌ی سیاسیی ئێران و خوه‌رهه‌ڵاتی كوردستان وه‌لابنرێن و بۆ هه‌میشه‌ بێ ده‌نگ بن. هه‌ر بۆیه‌ش چیتر كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ بۆ ئامانجێكی گشتیی تر ورده‌ ئامانجه‌ حیزبییه‌كان وه‌لا بنرێن و ئه‌و به‌ناو له‌یه‌ك تێنه‌گه‌یشتنه‌ بۆ هه‌میشه‌ ته‌واو بێت. ئێمه‌ وه‌ك یه‌كێتی دیموكراتی كوردستان هه‌وڵ ئه‌ده‌ین و ئاواته‌خوازین ئه‌مساڵ ساڵی یه‌ك هه‌ڵوێستی ئۆپۆزیسیۆنی كوردی بێت، چوونكو پێم وایه‌ ئه‌وه‌ داخوازییه‌كی زۆر نییه‌ كه‌ كورد له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌ حیزبه‌كانی ئه‌وێت.

بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ له‌ گۆڤاری حه‌مرین

http://beyani.net/more.php?id=469

http://www.brwska.org/kurdi/index.php?news=3615

http://www.islampaik.org/direje.aspx?jimare=239&Babet=dimane

http://ydkurd.org/Diriyje.aspx?Jimare=20&Babet=Chawpiykewtnwwtwiyj

سازدانی دیمانه‌: هاوار موده‌بێر

هاوار موده‌بێر: وه‌ك دیاره‌ جیهانی رۆژئاوا به‌نیسبه‌ت كێشه‌ی ئه‌تۆمی ئێران، به‌ته‌مایه‌ تا ئابلۆقه‌ی نوێی ئابووری ئێران بدات و وه‌ك ده‌ڵێین ئه‌مجاره‌ زۆر جیددیه‌، به‌ بڕواتان رۆژئاوا چه‌نده‌ مكووڕه‌ له‌سه‌ر ئه‌و دروشمانه‌ی كه‌ به‌رامبه‌ر ئێران به‌رزی ده‌كاته‌وه‌؟ هه‌روه‌ها پشتیوانی رۆژئاوا له‌ بزوتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ریی ئێران چۆن ده‌بینن؟
مۆحسێن باوه‌جانی: جیهانی رۆژئاوا هه‌ر ده‌م و له‌ قۆناغه‌ جۆراوجۆره‌كاندا هه‌ندێك سزای ئابووری بۆ ئێران بڕیوه‌ته‌وه‌. ئه‌مما ده‌بێ له‌وه‌ش بگه‌ین كه‌ مه‌به‌ست له‌وانه‌ چی بووه‌ و به‌شوێن چ ئامانجێكه‌وه‌ بووه‌. هاوكێشه‌كه‌ زۆر ساكاره‌، چوون مه‌به‌ست له‌و قه‌ناعه‌ت پێ هێنانی حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێرانه‌ به‌وه‌ی كه‌ پیتاندنی یۆرانیۆم له‌ ئێران بكه‌وێته‌ ژێر چاودێری ئاژانسی وزه‌ی ناوه‌كی و به‌ یارمه‌تی وڵاتانی خاوه‌ن پێگه‌ و ده‌سه‌ڵات له‌ جیهاندا به‌ڕێوه‌بچێ، كه‌ ئامانج له‌ویش دڵنیابوونی كۆمه‌ڵگه‌ی نێونه‌ته‌وه‌ییه‌ له‌وه‌ی كه‌ ئێران ئه‌و تێكنۆلۆژییه‌ به‌مه‌به‌ستی سه‌ربازی به‌كارناهێنێ. له‌م نێوانه‌شدا كێبه‌ركێی زلهێزانی جیهانییش رۆڵی خوه‌ی هه‌یه‌ و ئه‌مانه‌ش له‌سه‌ر چۆنێتی جێبه‌جێكردنی ئابلۆقه‌ په‌سه‌ندكراوه‌كان له‌سه‌ر ئێران، كاریگه‌ریی هه‌یه‌. دواتریش پێداگربوونی رۆژئاوا و كۆمه‌ڵگه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی له‌سه‌ر ئابلۆقه‌كان په‌یوه‌ندیی به‌ چۆنایه‌تی هه‌ڵسوكه‌وتكردنی حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێران به‌رامبه‌ر فشاره‌كان و خواستی ئه‌وان هه‌یه‌. له‌وه‌ئه‌چێ ئاسۆی ئابلۆقه‌كان به‌م شێوه‌یه‌ بێ كه‌ خواسته‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی جێبه‌جێ ده‌بن و حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێران بۆ خۆپاراستن، خواسته‌كانیان جێبه‌جێ ده‌كات.
به‌ڵام له‌ به‌شی دووهه‌می پرسیاره‌كه‌تاندا ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستتان له‌ بزوتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ریی, هه‌مان بزوتنه‌وه‌ی سه‌وزه‌، ده‌بێ بڵێم بزاڤێك نییه‌ كه‌ توانایی رووخانی كۆماری ئیسلامی ئێرانی هه‌بێت و سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش خواسته‌كه‌شی ئه‌وه‌ نییه‌، ئه‌گه‌ر له‌ ده‌ره‌وه‌ حسێبێك به‌و نییه‌ته‌وه‌ بۆی كرابێ یاخود یارمه‌تی درا بێ بۆ ئه‌وه‌ی شۆڕش له‌ ئێراندا بێته‌ دی, ئه‌وه‌ش بێ ئه‌نجامه‌ و وه‌ك ده‌بیینین تا هه‌نووكه‌ش بێ ئه‌نجام بووه‌. ئه‌گه‌ر سرنجمان دابێ گوشار بۆ سه‌ر ئێراق و كێشه‌ ناوخۆییه‌كانی ئێراق هیچكات نه‌یتوانی له‌و وڵاته‌دا شۆڕش سازكات، له‌ كاتێكدا كه‌ پان و به‌رینی ئێراق و ده‌سه‌ڵاتی سه‌ربازیی ئێراق به‌ نیسبه‌ت ئێران و ده‌سه‌ڵاتی كۆماری ئیسلامی زۆری فه‌رقه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌و هه‌موو گوشاره‌ ئابوورییه‌ش كه‌ له‌سه‌ر ئێراق جێبه‌جێكرا نه‌یتوانی ده‌سه‌ڵات بگۆڕێ، بۆیه‌ رۆژئاوا له‌ كۆتاییدا هێرشی سه‌ربازی كرده‌ سه‌ر ئێراق. من پێم وایه‌ كێشه‌ كاتییه‌كانی ناوخۆ و گوشاری ئابووری بۆ سه‌ر ئێران هیچكات وه‌ڵامده‌ر نین, مه‌گه‌ر له‌ كاتێكدا كه‌ ده‌سه‌ڵات خوه‌ی به‌و قه‌ناعه‌ته‌ گه‌یشت بێ كه‌ چیتر واز له‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتی به‌ شێوه‌ی ئێستای بێنی، یا ده‌سه‌ڵات بۆ كه‌سانی تر به‌جێ بێڵێت.

هاوار موده‌بێر: سه‌رباری گوشارێك كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ سه‌ر حوكوومه‌تی ئیسلامی هه‌یه‌، گوشاری ناوخۆییش هه‌یه‌، ئێوه‌ پێتان وایه‌ حوكوومه‌ت به‌رامبه‌ر ناڕازییانی ناوخۆیی كه‌ وه‌ك بزوتنه‌وه‌ی سه‌وز ناسراون هه‌ڵوێست بگۆڕێت؟ به‌رامبه‌ر ئۆپۆزیسیۆنی ده‌ركی چی؟
مۆحسێن باوه‌جانی: زۆر ئاساییه‌ كه‌ هه‌ڵوێست بگۆڕێت، چوونكو به‌رپرسان و رێبه‌رانی هه‌ر دوولا بڕوایان به‌ یه‌ك سیستم و حوكوومه‌ت هه‌یه‌ بۆیه‌ ئاسته‌م نییه‌ كه‌ له‌به‌رامبه‌ر یه‌كدی دا هه‌ڵوێستیان بگۆڕن و پێكه‌وه‌ سازش بكه‌ن. هه‌ڵبه‌ت من پێم وایه‌ ئه‌وه‌ی وه‌ك بزوتنه‌وه‌ی سه‌وز باسی لێوه‌ده‌كرێ و به‌ له‌به‌رچاوگرتنی هه‌لومه‌رجی ناوخۆیی ئێران و به‌ربه‌سته‌كانی سه‌ڕ رێیان، ناكرێ بڵێین كه‌ ئامانجه‌كانی زۆر جیاوازه‌. قووڵبونه‌وه‌ له‌ راگه‌یاندراوه‌كانی میرحوسێن مووسه‌وی زۆر ئاشكرا ئه‌وه‌مان پێ ده‌ڵێت. هه‌روه‌ها نابێ له‌ بیربكه‌ین كه‌ چوون تا ئێستا بزوتنه‌وه‌ی له‌و جۆره‌ به‌ درێژایی ته‌مه‌نی حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێران سازنه‌بووه‌ و رووداوی وا رووی نه‌داوه‌، یاخود سازبووه‌ به‌ڵام به‌م شێوه‌ پان و به‌رین نه‌بووه‌, وای كردووه‌ تا تێگه‌یشتنێكی هه‌ڵه‌ له‌سه‌ر ئه‌م بزوتنه‌وه‌ لای ئۆپۆزیسیۆن و خه‌ڵك دروست ببێ، بۆیه‌ له‌ رێگه‌گه‌لێكی جۆراوجۆره‌وه‌ پشتیوانی له‌و كراوه‌ و هه‌ندێك جاریش حیزبه‌كان خوه‌یانیان به‌و بزوتنه‌وه‌ زۆر نزیك هه‌ست پێكردووه‌. ئه‌مما راستییه‌كه‌ی ئه‌وه‌سه‌ كه‌ لایه‌نی دۆڕاو له‌ هه‌ڵبژاردن كه‌ بزوتنه‌وه‌ی سه‌وزی هه‌نووكه‌یی پێكدێنن، مه‌به‌ستی تێكدان و رووخانی حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێرانی نییه‌ و وه‌ك یاسایه‌كی باو له‌ ساڵانی داهاتوودا بۆ كێبه‌ركێ له‌سه‌ر كورسییه‌كانی پارلمان و دواتر سه‌رۆك كۆمارێتی خوه‌ی ئاماده‌ ده‌كات. له‌ داهاتووشدا نه‌ خواست و ئامانجه‌كانی له‌ چوارچێوه‌ی ستراتژی و داخوازییه‌كانی ئۆپۆزیسیۆنی كوردییه‌ و نه‌ئه‌وه‌شه‌ كه‌ بیهه‌وێ داخوازییه‌كانی كورد وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ خواستی نه‌ته‌وه‌یی كورد بێت له‌ خوه‌یدا بگونجێنێت.
هه‌ڵوێست نواندنی حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێران به‌رامبه‌ر ئۆپۆزیسیۆنی ده‌ره‌كی زۆر روونه‌ و به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ندێك حیزب خوه‌یان به‌ بزوتنه‌وه‌ی سه‌وزیشه‌وه‌ نووساندبێ دیسان هیچ له‌م هاوكێشه‌یه‌ ناگۆرێت، چوونكو خۆ هه‌ڵواسینه‌ به‌ جه‌ریانێك كه‌ له‌ تۆ نییه‌ و تۆشی ناوێ و دان به‌تۆشدا نانێت. هاوكاری و پشتیوانی كردن هه‌میشه‌ دوو لایه‌نه‌یه‌، بۆیه‌ ئێمه‌ی كورد و له‌ ناوماندا هه‌ندێك حیزب كه‌ به‌ روونی پشیتوانیان له‌ بزوتنه‌وه‌ی سه‌وز كردووه‌ ئه‌گه‌ر وابیربكه‌نه‌وه‌ كه‌ ئه‌و بزوتنه‌وه‌ و سه‌ركرده‌كانی هه‌مان بیركردنه‌وه‌یان له‌سه‌ر ئه‌وان هه‌یه‌ بێگومان ته‌سه‌ورێكی ناواقیعییه‌ و ئه‌مه‌ ته‌نها خه‌یاڵێكه‌ كه‌ ساخته‌ی مێشیكی ئێمه‌یه‌.
ئه‌گه‌ریش ئۆپۆزیسیۆن یا لایه‌نێك به‌ گوفتمانی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ی خوه‌یه‌وه‌ كه‌ گۆیا دانیشتن له‌گه‌ڵ كۆماری ئیسلامی ئێران مومكینه‌ و به‌ په‌ره‌دان به‌و بیرۆكه‌یه‌ وا بزانن رێنێسانس و نوێگه‌رییان كردووه‌ وه‌ك بڵێی كه‌س شتی وای پێ نییه‌ و نه‌بووه‌, وا نییه‌، چوونكو یه‌كه‌م پرسیار ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئایا دانیشتن له‌سه‌ر چی بكرێ نه‌ خودی دانیشتنه‌كه‌ گرنگ بێت. بۆیه‌ ئه‌وه‌ش له‌ خوه‌یدا هه‌ڵه‌یه‌ و به‌ جۆرێك دوو ده‌سته‌یی له‌ نێو ئۆپۆزیسیۆنی كوردی و جه‌ماوه‌ری كورد له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان دروست كردووه‌. به‌دڵنیاییه‌وه‌ حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێران ئه‌گه‌ر به‌رامبه‌ر حیزبه‌ كوردییه‌كان توندتر نه‌بووبێ و گوشاره‌كانی زۆرتر نه‌كردبێ, له‌وه‌دا دوودڵ نه‌بن كه‌ نه‌رم ونیانتر نه‌بووه‌.

هاوار موده‌بێر: كاك موحسین به‌ڕێزتان چۆن ده‌ڕواننه‌ ئێستای حیزبه‌ ئۆپۆزیسیۆنه‌كانی كورد؟
مۆحسێن باوه‌جانی: پێم وایه‌ حیزبه‌كان هه‌ر ئێستاش مات و مه‌بهوتی بزوتنه‌وه‌ی سه‌وزن و به‌راستی كه‌وتوونه‌ته‌ ژێر كاریگه‌ریی ئه‌و بزوتنه‌وه‌، له‌ حاڵێكدا كه‌ باش ده‌زانن بزوتنه‌وه‌ی سه‌وز و بزوتنه‌وه‌ی مافخوازی كورد دوو جه‌ریانی جیاوازن. هه‌موومان ئاگاین له‌وه‌ی كه‌ نزیكبوونه‌وه‌ له‌ ماف له‌گه‌ڵ به‌ده‌ست هێنانی ماف زۆری فه‌رقه‌، مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ندێك لایه‌ن پشتیوانی له‌ بزوتنه‌وه‌ی سه‌وز ده‌كات و هه‌ندێك خواستی ئه‌و بزوتنه‌وه‌ نزیك به‌ خواسته‌كانی خوه‌ی ده‌بینێت راست وه‌ك جیاوازی نێوان نزیكبوونه‌وه‌ له‌ ماف و به‌ده‌ست هێنانی مافه‌.
ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا نین كه‌ حیزبه‌ كوردییه‌كان له‌سه‌ر ئه‌و شته‌ی كه‌ پێشتر دروشمیان بووه‌ یا ئێستا ده‌یڵێن هه‌ر پێداگربن و هیچ ئاڵوگۆڕییه‌ك له‌ داخوازی و ستراتژییه‌كانیان و ته‌نانه‌ت چۆنێیه‌تی به‌ده‌ست هێنانیان روو نه‌دات و ئێستاشیان بخه‌نه‌ ژێر كاریگه‌ریی رابردوو، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ بادانه‌وه‌ی هیندێك حیزب وای لێهاتووه‌ مانگ به‌مانگ ستراتژی ده‌گۆڕێت، به‌ جۆرێك كه‌ ستراتژییه‌ تازه‌كه‌ی ئه‌وه‌ی پێشووی ره‌ت ده‌كاته‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ گۆڕینی ستراتژی په‌یوه‌ندی به‌ كۆنگره‌ و دانیشتنی فه‌رمی هه‌یه‌ نه‌ك بڕیاری تاكه‌ كه‌سی و دووكه‌سی. ئه‌مه‌ هه‌مووی نیشانه‌ی خوێندنه‌وه‌ی سه‌قه‌ت و نادروستی ئه‌وانه‌ له‌ بارودۆخی ئێران و كوردستان و ته‌نانه‌ت ناوچه‌كه‌ش, وه‌ هه‌ر ئه‌مانه‌ن كه‌ دوو ده‌سته‌یی و شه‌ق بوون ئه‌خاته‌ نێو ریزه‌كانی ئۆپۆزیسیۆن, كه‌ به‌داخه‌وه‌ ئێستا وایه‌ و بۆته‌ هۆی ده‌ركه‌وتنی دوو هه‌ڵوێست و هه‌ڵسوكه‌وتی جیاواز. جیاوازی سه‌یرتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ حیزبانێك كه‌ هه‌ركامیان سه‌ربه‌ هه‌ڵسوكه‌وتێكی جیاوازن وه‌ك هاوپه‌یمان وان، به‌راستی روونیش نییه‌ كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كانیان له‌سه‌ر چ بنه‌ماییه‌ك سازبووه‌ و به‌رده‌وامه‌، له‌كاتێكدا دوو رێبازی جیاوازیشیان هه‌یه‌، ئێمه‌ پێمان وایه‌ شته‌كان له‌ شوێنی خوه‌یاندا نین, هه‌ر بۆیه‌ش حیزبه‌كان كه‌وتوونه‌ته‌ ئه‌م بارودۆخه‌وه‌.
سه‌رباری ئه‌م كه‌موكوڕییانه‌ش خاڵی پۆزێتیڤ له‌ ئۆپۆزیسیۆنی كوردیدا زۆره‌. جا ئه‌گه‌ر له‌ كۆسپ و ته‌گه‌ره‌كانی به‌رده‌م ئۆپۆزیسیۆن وردبینه‌وه‌ ده‌بینین كه‌ ئه‌گه‌ر تا ئێستاش به‌م شێوه‌ ماوه‌ته‌وه‌, كارێكی گه‌وره‌ی كردووه‌. ئه‌مما مادام كه‌ بارودۆخ به‌م شێوه‌یه‌ بمێنێته‌وه‌ ده‌بێ چاوه‌ڕێی رووداوی سه‌یروسه‌مه‌ره‌تر بكه‌ین.

هاوار موده‌بێر: شپرزه‌ییه‌كی له‌ ڕادبه‌ده‌ر له‌ ناو ئۆپۆزیسیۆنی كوردی دا ده‌بینرێت و وه‌ك به‌ڕێزیشتان ده‌ڵێن دوو ده‌سته‌یی هه‌یه‌، پێتان وایه‌ ئه‌مه‌ چۆن سازبووه‌ و ئۆپۆزیسیۆنی كوردی به‌ره‌و كوێ ده‌بات؟
مۆحسێن باوه‌جانی: من پێم وایه‌ ئه‌م شپرزه‌ییه‌ له‌ راده‌به‌رده‌ر نییه‌، به‌ڵام ده‌كرێ ناوی شپرزه‌یی بێت. ئه‌مه‌ش هۆی جیاوازی هه‌یه‌ كه‌ هه‌ر یه‌ك له‌وان به‌ نۆره‌ی خوه‌یان ده‌خیلن. بۆ نموونه‌ ئاماژه‌م به‌وه‌دا كه‌ حیزبه‌كان ئێستا له‌ دوو ده‌سته‌گییه‌كدان كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هه‌لومه‌رجێك كه‌ له‌ ئێراندا ده‌بینرێت و ئه‌وانی تووشی ئه‌م حاڵه‌ته‌ كردووه‌. ئه‌م دوو ده‌سته‌گییه‌ش شپرزه‌ییه‌كه‌ له‌ ئاست ئۆپۆزیسیۆن به‌ گشتیی. ئێمه‌ هاوكات شایه‌تی بیروبۆچوونی جیاواز له‌ پێكهاته‌ و ناوخۆی حیزبه‌كانیشین كه‌ به‌داخه‌وه‌ ئه‌وه‌ش بۆته‌ هۆی سست بوون و داوه‌رینی ریزه‌كانیان. ئه‌مما له‌سه‌ر ئه‌و دوو ده‌سته‌ییه‌ ده‌بێ بڵێم كه‌ پایه‌ و زه‌مینه‌ی سازبوونی هه‌ر به‌رله‌ هه‌ڵبژاردن هه‌بووه‌ و سه‌رچاوه‌كه‌ی به‌سراوه‌ بۆ ئه‌و دابڕان و جیابوونه‌وه‌ و لێكترازینه‌ كه‌ له‌ پێكهاته‌ی حیزبه‌كان روویاندا. دیاره‌ به‌ وته‌ی خوه‌یان ئه‌م جیابوونه‌وه‌گه‌له‌ش هۆی سیاسی هه‌بووه‌، كه‌ هۆی سیاسیشی هه‌بوو دیاره‌ له‌ رووداوێكی وه‌ك ده‌نگدان و پشتیوانی كردن یا نه‌كردن له‌ بزوتنه‌وه‌ی سه‌وز خوه‌ی ده‌رده‌خات. به‌داخه‌وه‌ جیابوونه‌وه‌كانیش به‌جۆرێك روویداوه‌ كه‌ لایه‌نه‌كان تا ئێستاش یه‌كتر به‌ فه‌رمی ناناسن و نكۆڵی یه‌كدی ده‌كه‌ن تا بگات به‌وه‌ی كه‌ كاری هاوبه‌ش بكه‌ن. ئه‌گه‌ر عه‌قلییه‌ت وه‌ك ئێستا كه‌ هه‌یه‌ بمێنێته‌وه‌ به‌كوێ گه‌یشتنی ئۆپۆزیسیۆن دیاره‌ و ده‌بێ بڵێم ساڵ به‌ ساڵ خۆزگم به‌پار. به‌ڵام ئێمه‌ خوه‌شبینین به‌وه‌ی له‌ زووترین كاتدا چاره‌سه‌ر بكرێن.

هاوار موده‌بێر: به‌ بڕوای به‌ڕێزتان ئه‌م شپرزه‌ییه‌ چۆن ساغ بكرێته‌وه‌؟
مۆحسێن باوه‌جانی: حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێران بودجه‌یه‌كی زۆر سه‌رف ده‌كات تا ئه‌م بارودۆخه‌ی حیزبه‌كان هه‌روا به‌رده‌وام بێت، ته‌نانه‌ت بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ و لاوازكردنی ئه‌و حیزبانه‌ی له‌ ئێراق جێگیرن بودجه‌ و ئیمكاناتی زۆریان ته‌رخان كردووه‌. هه‌ڵبه‌ت گوشار بۆسه‌ر حیزبه‌كان هه‌ر له‌ حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێراندا كورت ناكرێته‌وه‌. به‌ هه‌مووی ئه‌مانه‌وه‌ هه‌موو لایه‌نێك له‌مانه‌ ئاگاداره‌ و ره‌نگه‌ هه‌ندێك ورده‌كاریشی بزانن كه‌چی ئۆبژه‌كتیڤ ده‌ستیان له‌سه‌ر ده‌ست داناوه‌، كه‌وابێت بارودۆخ خراپتر نه‌بێ چاكتر نابێ. به‌ڵام بۆ زاڵبوون به‌سه‌ر ئه‌م بارودۆخه‌دا ته‌نها یه‌ك رێگه‌ هه‌یه‌ كه‌ هه‌م پێكهاته‌ی حیزبه‌كان ده‌پارێزیت و هه‌میش به‌رژه‌وه‌ندییه‌كی گشتییتر ده‌خولقێنێ. ئه‌گه‌ر له‌م دۆخه‌ ناله‌باره‌ی حیزبه‌كاندا یه‌كده‌نگییه‌ك سازنه‌بێ و ئۆپۆزیسیۆن خوه‌ی كۆنه‌كاته‌وه‌, ره‌نگه‌ بۆهه‌میشه‌ بێ ده‌نگییه‌ك به‌سه‌ریاندا بسه‌پێت. ئێمه‌ پێمان وایه‌ ئه‌و رێگه‌ پێكهاتنی به‌ره‌یه‌كی كوردستانییه‌، كه‌ له‌م به‌ره‌یه‌شدا حیزبچێتی و دیارده‌ نێگاتیڤه‌كان كوژرابن. وه‌ پێویسته‌ به‌شی زۆری هێزی حیزبه‌كان بۆ كاروباری به‌ره‌ ته‌رخان بكرێ و هاوكاری و نزیكبوونه‌وه‌ی حیزبه‌كان بگاته‌ راده‌یه‌ك كه‌ رێگه‌ له‌ هه‌موو خراپه‌یه‌ك بگرێت. به‌ئاگابوون له‌وه‌ش كه‌ هه‌وڵدان بۆ پێكهێنانی به‌ره‌ی كوردستانی مێژوویه‌كی هه‌ورازونشێوداری هه‌یه‌ كه‌ تا ئێستاش بێ ده‌سكه‌وت ماوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ئێمه‌ وه‌ك یه‌كێتی دیموكراتی كوردستان پێمان وایه‌ به‌هه‌مووی زه‌حمه‌تییه‌كانیه‌وه‌ رۆح و گیانێكی نوێ ده‌به‌خشێ به‌ جوڵانه‌وه‌ی مافخوازی كورد له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان و یه‌ك رۆژ زووتر ده‌ستبه‌كاربوون بۆ پێكهێنانی هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ش زه‌ره‌ر له‌ ئۆپۆزیسیۆن ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌.

http://ydkurd.org/Diriyje.aspx?Jimare=19&Babet=Chawpiykewtnwwtwiyj

http://www.brwska.org/kurdi/index.php?news=3369

http://www.medyanews.com/?Page=Articles&cmd=4&id=1674&Lang=Ku

http://www.hawpshti.com/ku/index.php?option=com_content&task=view&id=5485&Itemid=1

http://www.rumal.net/brge.php?dimane=dreje&jmare=13#amaje

ئه‌مما زۆر جار هه‌یه‌ كه‌ له‌ كردارێك ورد ده‌بیته‌وه‌ و تاوتوێی ده‌كه‌ی، بۆت ده‌رئه‌كه‌وێ ناتوانی ئه‌و كرداره‌ له‌ بنه‌ و بیرێكی پێناسه‌كراو و ناسراودا بگونجێنی، راستتر وایه‌ بڵێین نه‌ك هه‌ر ئێوه‌ تواناتان نییه‌ به‌ڵكو هیچ بیر و بنه‌یه‌كی پێناسه‌كراوی به‌بنه‌ما نییه‌ كه‌ تۆ بتوانی ئه‌و جۆره‌ كردارگه‌له‌ له‌ودا ببینیته‌وه‌ و كه‌می كه‌م له‌ رووی تیۆریك پێكهاته‌یه‌كی یه‌كپارچه‌ی فیكری ـ كرداری وه‌سف بكرێ. بۆیه‌ دژبه‌ربوونی خواسته‌كان و ده‌ركه‌وتنی پارادۆكس له‌ نێوان بڕواكانی دوێنێ و ئامانجه‌كانی ئه‌مڕۆ، باشترین پێناسه‌ بۆ ئه‌م دیارده‌ ده‌زانرێت. له‌م حاڵه‌ته‌دا ئه‌گه‌رچی تاك/كۆ له‌ دووڕێیانی به‌هاكاندا گیرۆده‌ بووه‌, ئه‌مما ئه‌گه‌ر نییه‌تی ده‌روونی و عه‌قڵی مرۆڤ خێرخوازانه‌ و بۆ خزمه‌تكردن بێت سه‌ره‌نجام به‌كرده‌وه‌ و ئۆبژه‌كتیڤ شوعاعی ئه‌م خێره‌ له‌ خودی تاك/چه‌ند تاك تێناپه‌ڕێ و له‌ خۆشبینانه‌ترین حاڵه‌تدا له‌ گروپێك كه‌ له‌ودا ئه‌ندامه‌ ده‌ربازنابێت و ئه‌مه‌ له‌ خوه‌یدا زه‌ره‌رمه‌نده‌ چوونكو ئه‌م تاكه‌/كۆیه‌ له‌ كاناڵیكه‌وه‌ تێده‌په‌ڕێت كه‌ تاك و گروپی تریشی له‌گه‌ڵه‌.

جاری واش هه‌یه‌ وه‌ك ئه‌مه‌ی پێشوو كه‌ باسمان كرد نییه‌, واته‌ زه‌ینیه‌ت له‌ روانگه‌ی خزمه‌ت و خێر ( ئامانجێك كه‌ هه‌موو له‌سه‌ری كۆكن ) ناشوغڵێ و ده‌كرێ بڵێین مه‌ڵاتی زه‌ینی و جوڵه‌ و پراكتیك هه‌ر دووكیان له‌حاڵه‌تی وشیاریدا ته‌واوكه‌ری یه‌كترین و له‌كۆتاییدا شه‌ڕ یا خێر ده‌خولقێنن. ئامانجی ئێمه‌ش لێره‌دا پتر شه‌ڕ مه‌به‌سته‌. بۆیه‌ كاتێك له‌ حاڵه‌تێكی وه‌ك ئێستای حیزبه‌كانی رۆژهه‌ڵاتدا, به‌ ڕامان له‌ روانگه‌ی رئالیته‌ی سیاسییه‌وه‌ چاویان لێكه‌ین و له‌ودا چه‌مكی “به‌رژه‌وه‌ندی” تاوتوێ بكه‌ین, ناحه‌ق نییه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و چه‌مكه‌ ته‌نها له‌ به‌رژه‌وه‌ندی بۆ من (حیزبی من نه‌ حیزبه‌كان) دا ببینین، (ته‌نانه‌ت ئه‌م تاكه‌ش زۆر جار واتای حیزب نادات و له‌ جه‌غزی دوو یا چه‌ند كه‌سدا قه‌تیس ده‌كرێت). كه‌وایه‌ له‌م حاڵه‌ته‌دا نییه‌ت نه‌ عه‌ینی كردار و كردار نه‌ خودی نییه‌ته‌ و هه‌روه‌ها له‌به‌ر ئه‌وه‌ش كه‌ ئه‌نگیزه‌، یه‌كه‌مایه‌تی و تایبه‌تمه‌ندییه‌كان و بڕیاری هه‌ڵسووڕێنه‌ر/ان له‌به‌رامبه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی حیزبی و هه‌روه‌ها نه‌ته‌وه‌یی جوێ نه‌كراوه‌یه‌ و هه‌ر یه‌كن, بۆیه‌ش نه‌ له‌ په‌یوه‌ندی ده‌ره‌كی دا و نه‌ له‌ لێدوانی حیزبیدا و نه‌ له‌ گوفتمانی سیاسیشدا ناتوانرێ یا لانی كه‌م دژواره‌ كه‌ راستی و دروستی و ته‌نانه‌ت سه‌ركه‌وتووانه‌ بوونی كرداری سیاسی لایه‌نێك به‌ دروستی به‌راورد بكه‌یت، راست وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ به‌ره‌ی كوردستانیدا بینرا.

یه‌كه‌م: له‌ رووی ناوخۆیی و به‌ نیسبه‌ت كۆمه‌ڵگه‌ی ئێران، له‌ ئاینده‌ی نزیكدا سیاسه‌ت و به‌شداریكردن له‌ كاروباری سیاسی و كه‌شی سیاسی له‌ ئێران تا راده‌یه‌ك ئاوه‌ڵا ده‌بێ ( ئه‌م ئاوه‌ڵابوونی كه‌شی سیاسییه‌ له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ هێز و ده‌سه‌ڵاتی ئه‌منی له‌ به‌رده‌ستی باڵی زاڵ و پێكهێنه‌ری حوكوومه‌ت و كابینه‌ی وه‌زیران دایه‌، ئاستی ئاوه‌ڵابوون كۆنترۆڵكراو ده‌بێ و ئه‌م ئاوه‌ڵابوونه‌ ئه‌گه‌رچی به‌رامبه‌ر به‌ حوكوومه‌ت و سیاسه‌ته‌كانی ناكاریگه‌ر ده‌بێ و ته‌نها كاریگه‌ری له‌سه‌ر پێشكه‌وتنی فیكریی كۆمه‌ڵگه‌ هه‌یه‌ ئه‌مما پاژێكی زۆر له‌ به‌رهه‌ڵسه‌تكارانی ناوخۆیی ڕه‌زامه‌ند ده‌كات)

دوو: له‌ رووی هه‌ڕه‌شه‌ و نیگه‌رانییه‌ ده‌ره‌كییه‌كان، دیواره‌كانی ئێران بڵندتر بوونه‌ته‌وه‌ و پێكهاتنی ده‌سه‌ڵاتی ملیتاریستی و خۆته‌وه‌ر، سیاسه‌تی حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێرانی له‌ رووی مامڵه‌كردن له‌ ته‌ك لایه‌نه‌ ده‌ره‌كییه‌ ناونه‌ته‌وه‌ییه‌كان دیاری ده‌كات.

دروستبوونی ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ ئه‌گه‌رچی ئادگاری دوو په‌یامی ئاماژه‌ پێدراوی به‌ ته‌واوه‌تی نیشان نه‌داوه‌، به‌ڵام له‌ لایه‌كه‌وه‌ سه‌رلێشێواوی و كاسبوونێكی روون و دیاری خستۆته‌ ناو ئۆپۆزیسیۆنی ده‌ره‌كی ئێران و له‌ لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ به‌ناچار هه‌ڵسوكه‌وتی ناونه‌ته‌وه‌یی و زلهێزانی جیهانیی به‌رامبه‌ر به‌ ئێرانی گه‌یاندۆته‌ بن به‌ست, كه‌ ده‌رچوون له‌و بن به‌سته‌ ده‌ربه‌ستی دوو پێش بینیه‌: پێش بینی ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ڵسوكه‌وتی سیاسی ئێران له‌ ئاینده‌دا له‌ سه‌ر كام بنه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی بنیات ده‌نرێ و دووه‌م سیاسه‌تی ناوخۆیی ( كه‌ مامڵه‌كردن له‌ ته‌ك ئۆپۆزیسیۆنی ده‌ره‌كیش ده‌گرێته‌وه‌) ئێرانه‌ به‌ره‌و كام ئاقار هه‌نگاو ده‌نێ.
گه‌یشتنه‌ بن به‌ستی سیاسه‌تی ناونه‌ته‌وه‌یی به‌رامبه‌ر ئێران كه‌ هۆی سه‌ره‌كی بێ هیوای و ره‌نگه‌ خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دان بێ درێژخایه‌ن و تا راده‌یه‌كی بێ نه‌وه‌سانه‌، مه‌گه‌ر رووداوێكی له‌ په‌ڕ وه‌رچه‌رخانێك بخولقێنێ كه‌ ئه‌گه‌رێكی دوور له‌ چاوه‌ڕوانیه‌.

ئه‌مما دروستبوونی كه‌شی بێ هیوایی و ره‌نگه‌ خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دان به‌سه‌ر ئۆپۆزیسیۆنی ئێراندا تایبه‌ت له‌ ئێراق، (موجاهیدنی خه‌ڵك وه‌ك نموونه‌) ئه‌گه‌رچی كارتێكراوی دۆخی ناونه‌ته‌وه‌یی و گوشاره‌ جۆراوجۆره‌كانه‌، به‌ڵام له‌ روویه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ كاریگه‌ری بینوه‌ له‌ په‌رته‌وازه‌یی، نه‌بوونی هاوكاری و یه‌كپارچه‌بوونی ئۆپۆزیسیۆنی ده‌ره‌كی ( ئۆپۆزیسیۆنی كوردی وه‌ك نموونه‌).
بۆیه‌ بۆ په‌ره‌نه‌سه‌ندنی چه‌مكی چرۆ كردووی خۆ به‌ده‌سته‌وه‌دان ، باشترین چاره‌سه‌ری و چاچۆڵ به‌رامبه‌ر گوشاره‌ جۆراوجۆره‌كان و پێداگری له‌ سه‌ر خواستی راسته‌قینه‌، هاوكاری و له‌یه‌ك نزیكبوونێكی ستراتژیكییه‌، هه‌لومه‌رج به‌ ناچار هه‌وڵ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ ده‌ره‌خسێنێ، به‌ڵام هه‌وڵی پێشگیرانه‌ ئه‌گه‌ری سه‌ركه‌وتنی هه‌میشه‌ فره‌تر بووه‌.

حوكوومه‌تی ئیسلامی ئێران هه‌میشه‌ وه‌ك خاڵێك چاوی لێده‌كا كه‌ رێژه‌ی به‌شداربووان تێیدا په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆی له‌ ته‌ك ره‌وایی بوونی هه‌یه‌، ئێوه‌ چۆن ده‌ڕواننه‌ ئه‌م بابه‌ته‌؟

 موحسین باوه‌جانی: راسته‌، ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ نه‌ك بۆ ئه‌و سیستمه‌ كه‌ له‌ ئێران ده‌سه‌ڵاتی به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ گرنگه‌ و ره‌وایی پێده‌دا، به‌ڵكو بنه‌یه‌كی گشتگیره‌ و پێ قه‌بووڵ بوونی هه‌ر سیستمێك له‌ لایه‌ن زۆرینه‌ی جه‌ماوه‌ر، شایه‌ته‌ حاڵه‌ بۆ پۆزێتیڤبوون و وه‌ڵامده‌ربوونی ئه‌و سیستمه‌ له‌ رووه‌ی پاراستن و دابینكردنی به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵك. به‌ڵام كاتێك داستانی حوكوومه‌ته‌ دیكتاتۆره‌كان دێته‌ ئاراوه‌، ئه‌م مه‌سه‌له‌ گرنگی خوه‌ی هه‌یه‌. ئه‌گه‌رچی له‌ رووی ناوخۆیی و  كۆمه‌ڵگه‌ی ژێر ده‌سه‌ڵات بابه‌ته‌كه‌ گرنگی ئه‌وتۆی نییه‌ چونكو به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌منی و سه‌ربازی ده‌توانێ خه‌ڵك كۆنترۆڵ بكات به‌ڵام له‌ رووی ناونه‌ته‌وه‌یی بایه‌خی هه‌یه‌. چونكو پێگه‌ی وڵاتان و ئیزۆله‌بوونیان له‌ په‌یوه‌ندییه‌ ناونه‌ته‌وه‌ییه‌كان له‌سه‌ر خاڵی چه‌ندایه‌تی و چۆنێتی پێڕه‌وی كردن له‌ بنه‌ و ئه‌ساسه‌ ناونه‌ته‌وه‌ییه‌كان دیاری ده‌كرێ كه‌ دیموكراسی و چاره‌ی خۆ نووسینن.

مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ كه‌ رێژه‌ی به‌شداربوونی خه‌ڵك له‌ هه‌ڵبژاردندا ته‌نها بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سیستم به‌ به‌ڵگه‌ (به‌شداری خه‌ڵك) بیسه‌لمێنێ كه‌ سیستمێكی په‌سه‌ندكراوه‌ له‌ لایه‌ن جه‌ماوه‌ره‌وه‌، ئه‌مما ئه‌مه‌ ته‌نها به‌شێكه‌ له‌ مه‌سه‌له‌كه‌. هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای به‌ده‌سه‌ڵات گه‌یشتنی حیزبی كۆماری ئیسلامی هه‌ڵبژاردن ساخته‌ و ساخته‌كاری تێدابووه‌، بۆ نموونه‌ له‌ یه‌كه‌مین هه‌ڵبژاردنێك كه‌ كرا و له‌سه‌ر “جمهوری ئیسلامی “به‌ڵێ” یا “خێر” ، ئه‌نجام به‌و شێوه‌ راگه‌یه‌ندرا كه‌ زۆرتر له‌ 99%  خه‌ڵك ده‌نگی “به‌ڵێ” یان داوه‌. ئه‌م ئه‌نجامه‌ كه‌ بێگومان هه‌ڵه‌ و ساخته‌ بوو ته‌نها ده‌ستاوێزێك بوو بۆ ئه‌و كه‌س، گروپ و حیزبانه‌ی كه‌ له‌ گه‌ڵیان نین و بۆیه‌ش، پاساوی تیۆریان بۆ بیروڕای گشتی ئێران پێ بوو تا بتوانن سه‌ركوتیان كه‌ن یاخود له‌ ناویان به‌رن و بۆ ده‌ره‌وه‌ی جوگرافیای ئێران دووریانخه‌نه‌وه‌.

ئێستاش راست شتێكی وا له‌ ئارا دا بوو، تێگه‌یشتن و بیری سیاسی خه‌ڵك به‌ راستی گه‌یشتۆته‌ ئاستێك كه‌ خۆهه‌ڵقوڵاو زۆر شتی پێ قه‌بووڵ ناكرێ، په‌ره‌سه‌ندنی بیرۆكه‌ جیاجیاكان تایبه‌ت لیبرالیزم. له‌ ناو توێژی رۆشنبیر كه‌ زۆرترین كاریگه‌ری له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ داده‌نێن زۆرێك له‌ یاسا و ته‌نگانه‌كانی ده‌وڵه‌تی هه‌نووكه‌یی و یاسای بنه‌ڕه‌تی حوكومه‌تی ئیسلامی ره‌تده‌كاته‌وه‌ و ئۆتۆماتیك سه‌رپێچی له‌و یاساگه‌له‌ی هێناوه‌ته‌ گۆڕێ. ئێستاش بێ له‌ به‌رچاوگرتنی ئه‌نجام،چۆنێتی و هه‌موو ورده‌كارییه‌كانی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆككۆماری له‌ مانگی پێشوودا، رێژه‌ی زۆری به‌شداربووان سه‌رنج ڕاكێشه‌ كه‌ له‌و رووه‌وه‌ به‌شێكی زۆری ده‌نگه‌كان به‌ ناوی باڵی سه‌ربازی حوكوومه‌ت و ئوسوڵگراكان راگه‌یه‌ندرا، دیسان سێناریۆی سه‌ركوتی رۆشنبیران و توێژی ناڕازی له‌ سیستم، كه‌ به‌شێكی زۆریان به‌ ناوی ساخته‌كاری له‌ هه‌ڵبژاردندا ده‌نگی ناڕه‌زایه‌تیان ده‌ربڕی و هاتنه‌ ناو خیابانه‌كان یا به‌جۆرێك رێپێوانه‌كانیان رێبه‌رایه‌تی ده‌كرد هاته‌ ئاراوه‌، بۆیه‌ش پاكسازییه‌كی تر له‌ ره‌نگی ساڵه‌كانی سه‌رتایی شۆڕشی گه‌لانی ئێران له‌ ئارا دایه‌ تا بۆ ماوه‌یه‌كی زۆر دۆخی ئێران ئه‌منییه‌تی بكه‌نه‌وه‌ و بتوانن به‌ سانایی خه‌ڵك كۆنترۆڵ بكه‌ن.

هاوار مۆده‌بێر: دوای ده‌یه‌مین خولی هه‌ڵبژاردن له‌ ئێران و ئیدیعای ساخته‌كاری و سه‌رخستنی مه‌حموودی ئه‌حمه‌ی نژاد، ناڕه‌زایه‌تییه‌كی زۆری روویدا و له‌ ئارادایه‌ و زۆر كه‌سایه‌تی به‌ناوبانگ و گه‌وره‌بووی ناو سیستمی حوكوومه‌تی ئیسلامی ده‌سبه‌سه‌ركراون یا تیرۆری كه‌سایه‌تی كران، به‌ له‌به‌رچاوگرتنی ناڕه‌زایه‌تی و كێشه‌ و هه‌ڵاكان ئێوه‌ چۆن ده‌ڕواننه‌ ئه‌و هه‌ڵویست و ریفلێكسانه‌؟ تا چه‌نده‌ راستن و پێتان وایه‌ چۆن كۆتایی پێ دێ ؟

 موحسین باوه‌جانی: بێگومان له‌م هه‌ڵبژاردنه‌ی دواییدا كه‌ دواهاته‌كانی هێشتاش به‌رده‌وامه‌ دوو حاڵه‌ت زۆرترمان نییه‌، یا به‌ پێ ی تێگه‌یشتنی خه‌ڵك و پێشكه‌وتنی بیرۆكه‌ی سیاسی خه‌ڵك سیناریۆكان زۆر ئاڵۆزتربوون و وه‌ك جاران ساده‌ و ساویلكانه‌ نین كه‌ له‌م حاڵه‌ته‌دا ده‌بێ بڵێین كێشه‌كانی نێو باڵه‌كانی حوكوومه‌ت ناڕاسته‌ و ته‌نها سیناریۆیه‌كه‌ وه‌ك ده‌یان سیناریۆ كه‌ پێشتر نووسراوه‌ و جێبه‌جێش كرا.

ئه‌مما حاڵه‌تی دووه‌م كه‌ واقعیتره‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دیاریكردنی چاره‌نووسی سیاسی ئێران، واته‌ به‌شێك له‌و كه‌سانه‌ كه‌ وه‌ك كه‌سایه‌تی و ده‌سه‌ڵاتداری باڵای حوكوومه‌تی ئیسلامی ده‌ناسرێن ده‌یانه‌وێ ئاینده‌ی ئێران جۆرێكی تر و له‌ ره‌هه‌ندێكی دیكه‌وه‌ كه‌ جوێ بێ له‌ ره‌هه‌ندی هه‌نووكه‌یی دیاری بكرێ و به‌شێكی تریش (كه‌ ئێستا ده‌سه‌ڵاته‌كانیان به‌ده‌سته‌ویه‌) به‌ شێوه‌یه‌كی تر.

ئه‌گه‌رچی هیچ یه‌ك له‌و دوو باڵه‌ له‌ رووی ئیدۆلۆژیكییه‌وه‌ جیاوازییه‌كی ئه‌وتۆیان به‌ نیسبه‌ت پابه‌ندبوون به‌ كۆماری ئیسلامییه‌وه‌ نییه‌، ئه‌مما به‌ بڕوای من باڵی ریفۆرمخواز به‌نیازه‌ كه‌ ئێران له‌ ئیزۆلاسیۆنێكی ناونه‌ته‌وه‌یی كه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ تووشی بووه‌ رزگاربكا و چوارچێوه‌كان بشكێنێ ئه‌مه‌ لای ئه‌وان به‌و واتایه‌ش نایه‌ت كه‌ بارودۆخ زۆر كراوه‌ بێ به‌ نیسبه‌ت په‌یوه‌ندی و مامڵه‌ ناونه‌ته‌وه‌ییه‌كان. ئه‌وان خوێندوه‌یان هه‌بووه‌ له‌ سه‌ر وڵاتانی هاوشێوه‌ی ئێران وه‌ك لیبی و بۆیه‌ش خوازیارن به‌شێكی زۆری هه‌نگاوه‌كان به‌ره‌و خواستی كۆمه‌ڵگه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی له‌ لایه‌ن ئه‌وانه‌وه‌ بنرێ تا وه‌كو به‌ زه‌خت و زۆری سه‌ربازی و ئابووری ئێران له‌ زۆر زێده‌خوازی پاشه‌كشه‌ پێ بكه‌ن كه‌ به‌های زۆری ئه‌وێ.

راستییه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پرۆسه‌ی ده‌ربازكردنی ئێران له‌ قه‌یرانه‌ جۆراوجۆره‌كان چ له‌ ئاست نێونه‌ته‌وه‌یی و چ له‌ ئاست ناوخۆییدا وه‌ك هێڵی سوورێك بۆ باڵی ئوسوڵگرا پێناسه‌ده‌كرێ، له‌به‌ركو ده‌ستاوێزه‌كانی وان بۆ درێژه‌دان به‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتیان به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ی ئێراندا و په‌ره‌دان به‌ حوكوومه‌تی شیعی له‌ شوێنه‌جیاجیاكانی جیهان به‌ نه‌بوونی په‌یوه‌ندی و ئاسایی نه‌كردنه‌وه‌ی عیلاقات به‌نده‌، واته‌ به‌رژه‌وه‌ندی وان له‌ سه‌ر بیرۆكه‌ی پارانوئید بنیاتنراوه‌. هه‌ر ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ كه‌ باڵی ریفۆرمخوازی خۆشیان كه‌ به‌ مه‌به‌ستی دروستكردنی گۆڕانكاری هاتۆته‌ ساحه‌وه‌ وه‌ك بیرۆكه‌ی رووخێنه‌ر یا پلانی وڵاتانی تر له‌ قه‌له‌َم بدرێ.

ئه‌م شه‌ڕه‌ ناوخۆییه‌ كه‌ سه‌ركه‌وتنی هه‌ر یه‌ك له‌وان گۆڕان له‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌كیشی له‌گه‌ڵدایه‌، ده‌مێكه‌ ده‌ستی پێكردوه‌ به‌ڵام له‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆك كۆماریی وه‌ك باڵاترین پۆستێك كه‌ هه‌ڵبژاردنی گشتی له‌سه‌ر ده‌كرێ به‌رجسته‌تر بۆوه‌.

پلانی یه‌كه‌م و سه‌ره‌كی ئه‌وان پاكسازی ئه‌و كه‌سانه‌ بووه‌ كه‌ له‌سه‌ره‌تای شۆڕشی گه‌لانی ئێران له‌ ساڵی 57 له‌ حیزبی كۆماریی ئیسلامی ئێران بوون و دامه‌زرێنه‌ری بوون وه‌ك هاشمی ره‌فسه‌نجانی كه‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتیش له‌ ناو جه‌ماوه‌ردا.  وته‌كانی عه‌باس پالیزدار وه‌ك یه‌كه‌مین هه‌نگاوی جیددی له‌م پرۆسه‌یه‌دا نرا و هاشمیی ره‌فسه‌نجانی و ناتیقی نووری دوو كه‌س له‌وانه‌ بوون كه‌ وه‌ك گه‌نده‌ڵ و تاڵانكه‌ر باسی كردن و دواتر ناوبراو ده‌سبه‌سه‌ركرا. بۆیه‌ تیرۆری كه‌سایه‌تی ئه‌وان بوو به‌ سه‌ره‌تای پاكسازی و بێ ئازار كردنی ره‌كابه‌ره‌كانیان. دواتر له‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ ته‌له‌فزیۆنیه‌كانی پاڵێوراوانیش، دووباره‌ و چه‌ند باره‌ له‌سه‌ر پشتی په‌رده‌ی باڵی ریفۆرمخواز قسه‌وباس هاته‌ كایه‌وه‌ به‌ڵام ئه‌مجاره‌یان له‌ لایه‌ن ئه‌حمه‌دی نژاده‌وه‌. و به‌ جۆرێك زۆربه‌ی مه‌لا ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی ناو سیستم له‌ بیرۆكه‌ی گشتی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێراندا تیرۆری كه‌سایه‌تی كران و ته‌نها كه‌سێك كه‌ بێ كێشه‌ مایه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت بۆ پاكانه‌كردن زۆر جار وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌ك په‌نایان بۆ ده‌برد عه‌لی خامنه‌یی بوو. ئه‌م پرۆسه‌یه‌ كه‌ له‌ودا مه‌لا ریفۆرمخوازه‌كان و كه‌سایه‌ته‌ گۆڕانخوازه‌كان ده‌خرێنه‌ ته‌نگانه‌وه‌ و تیرۆری كه‌سایه‌تی ده‌كرێن و له‌ ئه‌نجامدا له‌ ئاست سیاسه‌تی ده‌ره‌كی و ناوخۆیی ئێراندا ئیزۆله‌ ده‌كرێن ناوی لێنروه‌ شۆڕشی سێهه‌م. شۆرشێك كه‌ جاروبار سه‌ركرده‌كانی سوپای پاسدارنیش وه‌ك محه‌مه‌د عه‌لی جه‌عفه‌ری ئاماژه‌یان پێداوه‌.

هاشمیی ره‌فسه‌نجانی وه‌ك هه‌ڵسوڕێنه‌ری سیناریۆ و پرۆژه‌كانی باڵی ریفۆرمخواز، له‌به‌ركو له‌ ناو سیستمدا خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات نه‌بوون و سداوسیما و سه‌رجه‌م ده‌زگا راگه‌یاندییه‌ گشتییه‌كان له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئوسوڵگراكان بوو، ناچار روویان له‌ ده‌ره‌وه‌ كرد ( واته‌ چاره‌سه‌ریی كێشه‌كه‌یان له‌ رێگه‌ی كانالیزه‌كردنی بۆ كۆمه‌ڵگه‌ و زڕاندنی ورده‌كارییه‌كان له‌ مه‌حافیلی سیاسی خوه‌یان بۆ كۆمه‌ڵگه‌). مامڵه‌كردنی خه‌ڵك له‌گه‌ڵ ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كان كرده‌وه‌یه‌كی دوور له‌ چاوه‌ڕوانی بوو، ده‌رێژه‌كێشانی ئه‌م ناڕه‌زایه‌تییه‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر دڕندانه‌ سه‌ركوت ده‌كرێ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ قسه‌كانی عه‌لی خامنه‌یی وه‌ك رێبه‌ری سیاسی و رێبه‌ری دینی ئێران (كه‌ خوه‌ی بوو به‌ به‌شێك له‌م ئاڵۆزییه‌) نه‌یتوانی ناڕه‌زایه‌تیه‌كان هێوركاته‌وه‌ و به‌كردوه‌ بوو به‌ نوقته‌ی به‌رامبه‌ری خه‌ڵك.

هه‌ڵوێسته‌كانی میرحسێن مووسه‌وی و مه‌هدی كه‌ڕووبی به‌رامبه‌ر ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردن چاره‌نووسی ئه‌م كێشه‌گه‌له‌ دیاریده‌كات. ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندی به‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ دوو لایه‌ن چۆن بیانه‌وێ چاره‌سه‌ریی بكه‌ن. له‌ راستیدا باڵی ریفۆرم وه‌ك میكانیزمێك له‌ هێزه‌ی جه‌ماوه‌ریی خه‌ڵك كه‌ڵكی وه‌رگرت، ئه‌گه‌رچی ئێستاش به‌كرده‌وه‌ كه‌وتۆته‌ ناو دۆخێكی تایبه‌تییه‌وه‌ كه‌ ره‌نگه‌ نه‌یانه‌وێ كۆتا بێن ئه‌مما هیچ شتێك دوور له‌ چاوه‌ڕوانی نییه‌.

هاوار مۆده‌بێر: په‌یوه‌ندی ئامریكا و ئێران چۆن ده‌بینن له‌ كاتێكدا هه‌ڵوێستی سه‌رۆككۆماری ئامریكا “باراك ئوباما” له‌سه‌ر هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئێران هه‌ڵوێستێكی بی لایه‌نانه‌ بوو و وه‌ك كێشه‌یه‌كی ناوخۆیی باسیكرد كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ ئه‌وانه‌وه‌ نییه‌ و ته‌نانه‌ت هه‌ڵبژاردنی هه‌ر یه‌ك له‌ مووسه‌وی و ئه‌حمه‌دی نژاد هیچێك له‌ هاوكێشه‌كان به‌ نیسبه‌ت سیاسه‌تی ده‌ره‌كی ئێران چاره‌سه‌ر ناكات؟ خوێندنه‌وه‌تان له‌سه‌ر ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ چییه‌؟

 موحسین باوه‌جانی: له‌ راستیدا له‌ زۆرێنه‌ی كێشه‌ ناوخۆییه‌كانی ئێران ئامریكا وه‌ك هانده‌ر و گاڵده‌ر ناسراوه‌، ئه‌وه‌ش ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ هه‌ڵوێسته‌كانی ئه‌و وڵاته‌ به‌ نیسبه‌ت كێشه‌كانی ئێرانه‌وه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شا ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ ته‌نها سیاسه‌تی ده‌ركی ئێران به‌ لای ئامریكاوه‌ گرنگه‌, و سیاسه‌تی ناوخۆیی ئێران لانی كه‌م له‌م مه‌سه‌له‌یه‌دا له‌به‌رچاو نه‌گیراوه‌. جیاوازی ده‌وڵه‌تی ئوباما و بووش له‌م خاڵه‌شدا به‌ روونی ده‌رده‌كه‌وێ، بووش گرنگی و ئیهتیمامی تایبه‌تی به‌ گه‌لانی ئێران ده‌دا و زۆر جار رووی قسه‌ی له‌وان بوو و وشداره‌كانیشی رووه‌وه‌ گه‌وره‌ به‌رپرسان (گه‌یاندنی ئه‌و په‌یامه‌ كه‌ حوكوومه‌تی ئیسلامی مه‌ترسیدار و ناڕه‌وایه‌)، به‌ڵام له‌ ده‌وڵه‌تی ئوباما دا گرنگی و رووی قسه‌ زۆرتر ده‌سه‌ڵاتدارانی ئێرانن تا خه‌ڵك و جه‌ماوه‌ر ( گه‌یاندنی ئه‌و په‌یامه‌ كه‌ حوكوومه‌تێكی ڕه‌وایه‌)، ئه‌مه‌ش ره‌نگه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ پرۆژه‌ی دانیشتن و وتووێژی ده‌وڵه‌تی ئوباما له‌ ته‌ك ئێران, كه‌ هه‌ڵه‌ی سیاسی له‌ هه‌ڵوێسته‌كانی ئوباما و كابینه‌كه‌ی یه‌كسانه‌ له‌ ته‌ك ئه‌و متمانه‌سازییه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌تی ئوباما تا هه‌نووكه‌ به‌رامبه‌ر به‌ ئێران چێ ی كردووه‌.

له‌ بیریش نه‌كه‌ین ده‌وڵه‌تی ئوباما و حوكوومه‌تی ئامریكاش به‌ باشی ئاگادارن له‌و گۆڕانكاری و بارگرژییه‌ی له‌ ئێران دایه‌ و تایبه‌ت له‌ ناو باڵه‌كانی سیستم هه‌یه‌ و به‌ باشی له‌وه‌ش تێگه‌یشتوون كه‌ شۆڕشی سێهه‌م كه‌ به‌ كوده‌تا ده‌ستپێكردووه‌، هیچ رێ ی گه‌ڕانه‌وه‌یه‌كی نییه‌ و سیاسه‌تی ده‌ره‌كی ئێران به‌رامبه‌ر ئامریكا و وڵاتانی تر له‌ودا پێناسه‌ده‌كرێ و پێویستیشه‌ كه‌ ئامریكاش سه‌رله‌نوێ پێناسه‌یه‌كی سیاسه‌تی ده‌ره‌كی به‌رامبه‌ر ئێران بكات. له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌ چونكو پێش له‌ هه‌ر هه‌ڵوێستێكی ئامریكا له‌سه‌ر كێشه‌ ناوخۆییه‌كانی ئه‌م دواییه‌ی ئێران، ئوسوڵگراكان باسیان له‌ ده‌ستی پشتی په‌رده‌ و خۆتێهه‌ڵقورتانی هێزه‌ ده‌ره‌كییه‌كان كردبوو, بۆیه‌ش هه‌ر جۆره‌ هه‌ڵوێستێكی تری ئامریكا كه‌ پشتگیری له‌و شه‌پۆله‌ ناڕه‌زایه‌تییه‌ی بكردایه‌ یا به‌ جۆرێك ناوبژیوانی باڵه‌كانی ده‌سه‌ڵات له‌ سیستمی ئێرانی كردبا ده‌یتوانی ببێ به‌ بیانوویه‌ك بۆ سه‌ركوتی دڕندانه‌تری جه‌ماوه‌ر و ره‌نگه‌ ئاقار شتێكی تر ببوایه‌. به‌ڵام به‌ عام, سیاسه‌تی ئێران له‌ قۆناغه‌دا درێژه‌ده‌ری سیاسه‌تێكی دژه‌ ئامریكاییه‌.

 هاوار مۆده‌بێر: ئێوه‌ چۆن ده‌ڕواننه‌ هه‌ڵوێستی حیزبه‌كانی ئۆپۆزیسیۆن و بۆچی ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌، چوون وه‌ك ئاگادارین دوو هه‌ڵوێست له‌ گۆڕێ دا بوو كه‌ یه‌كیان به‌ڵێ و ئه‌وی دیكه‌ نه‌خێری ئاراسته‌ی هه‌ڵبژاردن و ده‌نگ دانی خه‌ڵك كرد؟

 موحسین باوه‌جانی: هه‌ڵوێستی حیزبه‌كان زۆر سروشتیه‌ كه‌ جیاوازی تیا بێ، و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ بڕواكان و خوێندوه‌یان له‌سه‌ر هه‌ل و مه‌رجی سیاسی و كه‌مته‌رخه‌می به‌رامبه‌ر هه‌ڵوێستی حیزبه‌ ئۆپۆزیسیۆنه‌كانی تر (زۆرینه‌)

چونكو حیزبی سیاسی رێبازدانه‌ره‌ و هه‌ڵوێسته‌كانی له‌ به‌رامبه‌ر رووداو و هاوكێشه‌كان ته‌نها و ته‌نها به‌ پێ ی بڕوا وبه‌رنامه‌یه‌كی سیاسییه‌، له‌و رووه‌وه‌ش هه‌وڵده‌دات جه‌ماوه‌ر له‌گه‌ڵ هه‌ڵوێستی ئه‌و بن، ئه‌مما جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ ئه‌م هه‌ڵوێسته‌/تانه‌ چ له‌ رووی هه‌ل و مه‌رجی سیاسیی ناوخۆیی ــ ده‌ره‌كی حیزب و چ له‌ دۆخێكی رۆحی و ده‌روونی بڕیارده‌رانی حیزبه‌ سیاسیه‌كانه‌وه‌ وه‌رگیرابێ، بیری گشتی گه‌لێك گرنگتره‌ و ده‌بێ حسێبی تایبه‌تی بۆ بكرێ. كاتێك به‌شی زۆری گه‌لی كورد و ناڕازیان له‌ سیستم له‌ دۆخی ئاسته‌می ئێراندا بایكوتی ئه‌و شانۆیه‌ ده‌كه‌ن، واتایه‌ك بۆ بایكوت نه‌كردن و بانگهێشت بۆ ده‌نگدان له‌ لایه‌ن حیزبی ئۆپۆزیسیۆن نابینرێته‌وه‌. هه‌مووان سیستم ده‌ناسن، پێكهاته‌ی سیستم لێكده‌ده‌نه‌وه‌ و بگره‌ حیزب لێكدانه‌وه‌ی تایبه‌یشی هه‌بێ، بۆیه‌ هه‌ڵوێستی بایكوت خواستی گشتی و راستتره‌.

سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش من پێم وایه‌ ئه‌و حیزبه‌ ئۆپۆزیسیۆنانه‌ی كه‌ بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردنیان ده‌كرد له‌ رووی تیۆرییه‌وه‌، دیفاعیاتێكی قورسیان پێ نه‌بوو كه‌ به‌ راستی مێشكی پرسه‌ران تێركات، بۆیه‌ ده‌توانم بڵێم ئه‌و حیزبانه‌ ته‌نها لاساییان كرده‌وه‌. لاسایی ئه‌و هاوكێشه‌یانه‌ كرد كه‌ له‌ توركیا و بۆ كورده‌كانی تۆركیا هاته‌گۆڕێ و حیزبه‌ ئۆپۆزیسیۆنه‌كانی توركیا وه‌ك “پ ك ك ” بانگه‌شه‌ی ده‌نگدان و به‌شداربوونی خه‌ڵك له‌ هه‌ڵبژاردنیان ده‌كرد. ئه‌مما وه‌ك وتم ته‌نها لاسایی كردنه‌وه‌ مه‌به‌ست بوو نه‌ شتێكی تر و له‌م لاسایی كردنه‌وه‌شدا بڵێن كه‌ ئێمه‌ جیاوازین. ئه‌گینا پێم وا نییه‌ له‌ رووی عه‌قڵانییه‌تی سیاسی و بیركردنه‌وه‌یه‌كی قووڵ ئه‌م هه‌ڵوێسته‌یان نواند بێ، قورسترین هۆی ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تا چه‌نده‌ خه‌ڵكی كورد ( به‌ده‌ر له‌وانه‌ی ده‌نگدان بۆیان ئیجباره‌) به‌شداریان كرد.

بێگومان دۆخی توركیا له‌ ئاست نێونه‌ته‌وه‌یی، دۆخی كورد له‌و وڵاته‌، دۆخی حیزبه‌ ئۆپۆزیسیۆنه‌كانی كوردی توركیا، ژئێوستراتژیكبوونی ئه‌و وڵاته‌ له‌ ناوچه‌كه‌ و تایبه‌ت گرنگبوونی به‌ لای ئوروپا و ئامریكاوه‌، زنجیره‌ هۆ و هۆكارگه‌لێكن كه‌ ده‌نگدان له‌ توركیا و ده‌نگدان له‌ ئێران ده‌باته‌ دوو خانه‌ی جیاوازه‌.

سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش له‌ توركیا شه‌پۆلێكی تری گۆڕان هاتۆته‌ ناو سیاسه‌ته‌وه‌ و تا ئێستا سه‌ركه‌وتوو بووه‌. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ رۆڵی كورد له‌ توركیا و له‌ ئێران له‌ به‌رچاو نه‌گرین و له‌ دیدێكی گشتگیرتره‌وه‌ بڕوانینه‌ مه‌سه‌له‌كه‌ ده‌بینین كه‌ شه‌پۆڵی گۆڕانكاری سیاسی توركیا, له‌ كۆمه‌ڵگه‌ و سڤیله‌وه‌ ده‌سپێده‌كا و سیستمی سه‌ربازی ده‌خاته‌ په‌راوێزه‌وه‌، واته‌ حیزبی دادوگه‌شه‌پێدان به‌ جۆرێك هێرشبه‌ره‌ و سیستمی سه‌ربازی به‌ره‌نگاریكه‌ر (به‌ نیسبه‌ت به‌ده‌ستهێنانی ده‌سه‌ڵات). ئه‌مما له‌ ئێراندا شه‌پۆڵی ریفۆرم نه‌ كه‌ هێرشبه‌ر نین تا ده‌سه‌ڵات به‌ده‌سته‌وه‌ بگرن به‌ڵكو ده‌سه‌ڵاتیشان به‌ده‌سته‌وه‌ نییه‌ تا به‌ره‌نگاریكه‌ر بن به‌رامبه‌ر شه‌پۆڵێكی هێرشبه‌ر. به‌ڵكو سیستمی سه‌ربازی له‌ ئێران ده‌سه‌ڵاتداره‌ و هاوكات هێرشبه‌ریشه‌. بۆیه‌ جیاوازییه‌كان زۆر ئاشكران و ده‌بینرین، به‌راوردكردنی ئه‌و دوو سیستمه‌ هه‌ڵه‌یه‌ و هه‌ر به‌رنامه‌ و پلانێكی پۆزێتیڤ ناكرێ بۆ هه‌ر دوو سیستم پێڕه‌و بكرێ چون  له‌ یه‌ك سیستمدا وه‌ڵامده‌ر و له‌ سیستمێكی دیكه‌دا وه‌ڵامده‌ر نابێ. بۆیه‌ لاسایی كردنه‌وه‌ نه‌ ته‌نها دووره‌ له‌ عه‌قڵ و عه‌قڵییه‌تی سیاسی به‌ڵكو ئه‌نجامێكیشی نابێ.

ئه‌م خوێندنه‌وه‌ له‌ لایه‌ن هه‌ر حیزب، رێكخراو یا ده‌سته‌یه‌كی بێ لایه‌ن و سه‌ربه‌خۆ بێ, ئه‌نجامه‌كه‌ی یه‌ك رسته‌ زۆرتر ناتوانێ بێت كه‌ ده‌ڵێت: “راه‌ رفته‌ را باز نرو، كین همان است و همان”. كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر رێبازێك پاش سالاَنێك نه‌یتوانی به‌رنامه‌ و داخوازییه‌كانی له‌ جل و به‌رگی عه‌ینییه‌تدا ببینێ، دوو رێگه‌ زیاتری له‌ پێش نییه‌: یا ده‌بێ رێباز بگۆرِێ و له‌ ده‌رێكی دیكه‌وه‌ بچێته‌ ژووه‌وه‌، یا رێبازی پێشووی بپارێزێ ئه‌مما به‌ مه‌رجێك كو میكانیزمی زیاتر و دینامیكی ئینسانی نوێی بۆ دابین كات.

بۆ هه‌ر یه‌ك له‌م دوو حاڵه‌ته‌ كه‌ دوو برِیاری جیاواز و دوو رێچكه‌ی جیاوازه‌، لایه‌نگران و داكۆكیكارانی ده‌توانن به‌ هۆ و هۆكارگه‌لێك كه‌ به‌ لایانه‌وه‌ لوژیكی و ماقوڵه‌ دیفاعیات و پشتگیری له‌ رِای خوه‌یان بكه‌ن. ئه‌مما نابێ ئه‌وه‌ فه‌رامۆش بێ كه‌ كات و شوێن ده‌ورێكی گرنگی ده‌بێ له‌ هه‌ر یه‌ك له‌وانه‌دا. واته‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ له‌ رووی دیفاعیاتی لایه‌نگرانی هه‌ر یه‌ك له‌و رێبازانه‌, برِیار بده‌ین و یه‌كێك له‌وانه‌ هه‌ڵبژێرین، له‌ هه‌نگاوی دووهه‌مدا رووبه‌رِووی كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌تری زه‌مانی و مه‌كانی ده‌بینه‌وه‌. به‌و مانایه‌ كه‌ ئایا زه‌مان بۆ ئه‌و جۆره‌ تێكۆشانه‌ گونجاوه‌ یا شوێن بۆ ئه‌و چه‌شنی خه‌باته‌ له‌بار و حازره‌؟

ئه‌مه‌ش له‌ خوه‌یدا دوو ره‌هه‌ندی جیاوازه‌,چونكو زه‌مانی جێبه‌جێكردنی هه‌ر یه‌ك له‌و رێبازانه‌ گرێدراوی زۆر هۆكاره‌ كه‌ گرنگترینیان به‌سته‌ری زه‌یینی و ئاماده‌یی جه‌ماوه‌ره‌ له‌ رووی گه‌ره‌كبوونی ئه‌و  جۆری خه‌باته‌یه‌ كه‌ وه‌ك هۆكارێكی ناوخۆیی ناوی لێده‌نێین. و مه‌كان و شوێنیش كه‌ هۆكارێكی ده‌ره‌كییه‌ و به‌ند ده‌كرێ به‌ برِیار و ئیزنی خاوه‌ن ده‌سه‌لاَته‌كان.

به‌ پێی واقعییات و راستییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستان و له‌ روانگه‌یه‌كی كۆمه‌ڵناسییه‌وه‌ كورد جیاوازی زۆرتری تێدایه‌ به‌رامبه‌ر به‌و شوێن و نه‌ته‌وانه‌ی كه‌ به‌ زه‌بری رێگه‌ كلاسیكه‌كانی خه‌بات تێده‌كۆشن تا بگه‌ن به‌ ئامانجه‌كانیان, له‌ راستیدا رێگه‌ كلاسیكه‌كان كه‌ چوارچێوه‌دار و نه‌گۆرِن ده‌بێژن یا ژین یا نه‌مان، ئه‌مه‌ش له‌ حاڵه‌تێكدا كه‌ موبارزه‌ و رووبه‌رِووبوونه‌وه‌كه‌ نابه‌رابه‌ر نایه‌كسانه‌ و پێره‌وانی رێچكه‌ كلاسیكه‌كان ئه‌گه‌رچی مێژووشیان له‌به‌رچاوه‌ به‌لاَم پێداگری له‌سه‌ر ده‌كه‌ن و له‌ ئه‌نجامدا مه‌حكوومی به‌ شكست و پاشه‌كشه‌ی یه‌كجاری ده‌بنه‌وه‌.

له‌ هه‌ر حاڵه‌تدا سیاسه‌ت وه‌ك زۆر زانستی تر نییه‌ كه‌ به‌رده‌وام ده‌بێ پێره‌وی له‌ رابردوو یا هاوكێشه‌كانی پێشوو بكات و بێگومان ده‌بێ رێ و شوێنی نوێشی تێدا تاقیبكرێته‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ش ئێمه‌ پێداگری له‌ سه‌ر رێ  و شوێنه‌كانی پێشوومان وه‌لا نا.

هاوكات له‌ گه‌ڵ زه‌قبوونه‌وه‌ی كێشه‌كانی لایه‌نه‌كانی سه‌ر به‌ كۆماری ئیسلامی ئێران و شه‌رِی پرِوپاگه‌نده‌یی له‌ میدیاكانی په‌یوه‌ندیدار به‌وانه‌وه‌، شه‌رِی غه‌زه‌ ده‌ستی پێكرد.

شه‌رِی نوێ  ئه‌و سوژه‌ و بابه‌ته‌یه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ر لایه‌نێكی به‌شدار له‌ پێكهاته‌ی كۆماری ئیسلامی ئێران ، كه‌ به‌شداری هه‌ڵبژاردنه‌كانن بتوانێ باش كه‌ڵكی لێوه‌ربگرێ و بتوانێ خوه‌ی پێ گه‌وره‌تر بكات ئه‌وا توانیویه‌تی سه‌ركه‌وتنی هه‌ڵبژاردنه‌كان به‌ده‌ست بێنێ.

له‌ كات و ساتی شه‌رِی خوێنینی غه‌زه‌دا كه‌ به‌ برِوای زۆر سیاسه‌توان ئه‌گه‌ری هێرش بۆ سه‌ر ئێرانیش ده‌توانێ له‌ ئارادا بێ، ته‌نها یه‌ك رێگه‌ له‌ به‌رده‌م لایه‌نی ده‌سه‌لاَتدار له‌ حوكومه‌تی ئیسلامی دایه‌. له‌ گه‌ڵ ئه‌و پێش مه‌رجه‌دا كه‌ ده‌سه‌لاَت و فه‌رمانرِه‌وایی ئاشكرای سوپای پاسداران رۆژ به‌ رۆژ به‌ستێنی سیاسی و سه‌ربازی خوه‌ی گه‌وره‌تر ده‌كات و به‌ ته‌ماش نییه‌ له‌و سنوره‌ی خوه‌ی پاشگه‌ز ببێته‌وه‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌ دزه‌ی سیاسی و سه‌ربازی ئێرانیش له‌ شوێنانێكی وه‌ك غه‌زه‌ و لوبنان به‌ میكانیزمی سوپاوه‌ ئیجرایی ده‌بێته‌وه‌، به‌م پێیه‌ش سات و كاتی خوه‌یه‌تی بۆ ده‌ربازبوون له‌ مه‌ترسی هێرشی ئیسراییل به‌رنامه‌ی نوێ ی سوپا بكه‌وێته‌ قۆناغی پراكتیكه‌وه‌.

بۆ هه‌رِاكردن له‌ قه‌یرانی لاوازبوونی ده‌سه‌لاَتی سوپا له‌سه‌رووی كورسی ده‌سه‌لاَت له‌ ئێراندا باشترین و كارمه‌ترین گوزینه‌، سه‌رله‌ نوێ دۆزینه‌وه‌ی مه‌ترسییه‌كی نێزیك بۆ سه‌ر ده‌سه‌لاَتی ناوه‌ندی ئێرانه‌. هه‌ر جۆره‌ مه‌ترسییه‌كی سه‌ربازی, ده‌سه‌لاَت و گرنگێتی رۆڵی هێزی سه‌ربازی  به‌رجسته‌تر ده‌كاته‌وه‌. و ئه‌مه‌ش به‌و واتایه‌ دێ كه‌ دیسانه‌وه‌ ده‌بێ سوپای پاسداران هاوساری ده‌وڵه‌تی ئاینده‌ی به‌ ده‌سته‌وه‌ بێ. نمایشكردنی كوشتن و برِینه‌كانی شه‌رِی غه‌زه‌، له‌  ته‌له‌فزیۆن و رۆژنامه‌ و گۆڤاره‌كانی حوكومی له‌ ئێران، زیندوو كردنه‌وه‌ی ئه‌و بیرۆكه‌ دژه‌ یه‌هۆدییه‌یه‌ كه‌ به‌ به‌هێزبوونی خوه‌ی(بیریكه‌ی دژه‌ یه‌هود) بنه‌ماكانی سیستمی حوكومه‌تی ئیسلامی له‌ ئێران، گارانتی پێ ده‌به‌خشێ.

بۆیه‌ش داگیرساندنی شه‌رِی حه‌ماس دژه‌ به‌ ئیسراییل, نه‌ك شه‌رِێكی ئاساییه‌ به‌ڵكو به‌رنامه‌ی سوپای قودسی سه‌ربه‌ سوپای پاسدارانی ئێران بوو. كه‌واته‌ له‌و شه‌رِه‌دا سه‌ركه‌وتن و بن كه‌وتنی حه‌ماس گرنگ نییه‌. به‌ڵكو ئه‌وه‌ی گرنگه‌ یه‌ك ریزكردنی ئه‌و ده‌سه‌لاَته‌یه‌ كه‌ هه‌نووكه‌ له‌ ئێران حوكومه‌ت به‌رِێوه‌ده‌بات. یه‌ك گرتنێك كه‌ ئه‌ساسی ئه‌و, دیسانه‌وه‌ به‌هێزكردن و به‌رجسته‌كردنی رۆڵی ره‌های سوپای پاسدارانه‌ بۆ پاراستنی حوكومه‌تی ئیسلامی. زێده‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ش، هۆیه‌ك ده‌بێ بۆ پێویستی مانه‌وه‌ی سوپا وه‌ك لایه‌نێكی ده‌سه‌لاَتخواز له‌ هه‌ڵبژاردنی داهاتووی سه‌رۆك كۆماری له‌ ئێراندا.

كه‌وابوو چالاكوانانی مافی مرۆڤ و رۆژنامه‌نووسان و مافخوازان، له‌ ژێر ناوه‌ جورواجۆه‌كانی “كوده‌تای نه‌رم”، ” كورده‌تای مه‌خمه‌ڵی” ، “كورده‌تای فیكری” و ” كوده‌تای سه‌ربازی“ دێنه‌ هه‌ژماره‌. بۆیه‌ش ئه‌وه‌ی هۆی سه‌ره‌كی دروستبوونی شه‌رِی غه‌زه‌ بوو له‌ نائارامی ناوخۆیی ده‌سه‌لاَت له‌ ئێراندا سه‌رچاوه‌ی گرت و بووه‌ خاڵێكی وه‌رچه‌رخان بۆ یه‌كریزی زۆرتر ده‌سه‌لاَت به‌ سه‌رۆكایه‌تی سوپای پاسداران.

ئه‌مما له‌ چ حاڵه‌تدا هاوپه‌یمانێتی پێك دێ و ده‌توانێ هه‌ڵگری ده‌سكه‌وت/گه‌لی درێژخایه‌ن و عه‌ینی بێ و ئایا له‌ بارودۆخی هه‌نووكه‌یی ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانیدا و هاوكات دژبه‌ربوونی ئامانج و ستراتژییه‌كانیان، ئه‌ساسه‌ن هاوپه‌یمانێتی واتای هه‌یه‌؟

وه‌ك چۆن له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌یه‌كی كورتم پێدا، ده‌توانین بڵێین هاوپه‌یمانێتی رێككه‌وتنێكی دوو لایه‌نه‌ یا چه‌ند لایه‌نه‌یه‌ كه‌ به‌ مه‌به‌ستی پێشخستنی ئامانجی لایه‌نه‌كانی به‌رامبه‌ر و پاڵپشتی له‌ یه‌كتر ساز ده‌بێ. كه‌واته‌ یه‌كه‌م: لایه‌نه‌كان (هاوپه‌یمانێتییه‌كه‌) ئامانجێكی هاوبه‌شیان هه‌یه‌ و ئه‌مه‌ش له‌ نێوان هه‌موویاندا یه‌كسانه‌. دووهه‌م: ئێمه‌ ده‌بێ بێژین ئه‌م قۆناغه‌ بریتییه‌ له‌  رێزگرتن له‌ ئامانج و پاڵپشتی هه‌ر لایه‌نی به‌شداربوو له‌ هاوپه‌یمانێتی، له‌ لایه‌ن یا لایه‌نه‌كانی تری ئه‌ندام له‌م هاوپه‌یمانێتیه‌دا. كه‌واته‌ خواست و به‌رنامه‌كانی هه‌ر لایه‌ن ئه‌و خاڵه‌یه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ رێزدانان بۆی، پاڵپشتیشی لێ ده‌كرێ.

به‌ وته‌یه‌كی تر، پێكانی ئامانجی هاوبه‌ش مه‌رجی سه‌ره‌كی دروست بوونی هاوپه‌یمانێتیه‌, ئه‌مما مه‌رجی ته‌واو كه‌ر نییه‌، به‌ڵكو له‌و هاوپه‌یمانێتیه‌دا ئامانجه‌كان ده‌بنه‌ دوو كه‌رتی جیاوازه‌وه‌ كه‌ یه‌كیان ئامانجی هاوبه‌شی هه‌مووانه‌ و ئه‌وی تریش ئامانجی تایبه‌تی هه‌ر لایه‌نێكه‌ كه‌ هه‌مووان له‌ سه‌ری كۆكن. بۆیه‌ش به‌ مسۆگه‌ربوونی ئه‌و دوو خاڵه‌یه‌ كه‌ ئه‌ساسه‌ن هاوپه‌یمانێتی پێك دێت.

بۆ نموونه‌: له‌ نیوان ئۆپۆزیسیۆنی كوردی رۆژهه‌لاَت و سه‌رجه‌م حیزبه‌ ئۆپۆزیسیۆنه‌كانی تری ئێرانی، ئامانجی سه‌ره‌كی، رووخان یا تێپه‌رِبوون له‌ حوكوومه‌تی ئایین ــ ته‌وه‌ری ئیَرانه‌، ئه‌مما ئیَمه‌ ته‌نها به‌م خاڵه‌ هاوبه‌شه‌ ناتوانین ئه‌و ئاقاره‌ به‌ته‌واوه‌تی ببرِین، بۆیه‌ش ئه‌گه‌ر هه‌ر جۆره‌ ریَككه‌وتن یاخود كۆبوونه‌وه‌یه‌كی هاوبه‌ش (ئیَستا بۆ هه‌ر مه‌به‌ستیَك) له‌ نیَوان لایه‌نی كوردی و لایه‌نه‌كانی تری ئیَرانیدا ده‌كریَ, به‌ نیسبه‌ت كورده‌وه‌ ئه‌وله‌وییه‌ت به‌ خواست و ئامانجه‌كانی نه‌ته‌وه‌كه‌یه‌تی تا شتیَكی تر.

له‌م حاڵه‌ته‌ی ئێمه‌دا هاوكاری و ئێتلاف زۆرتر له‌ دوو روانگه‌وه‌ ده‌بینرێ و به‌ دوو مه‌به‌سته‌وه‌ دێته‌ ئاراوه‌و: یه‌كه‌م: به‌و نیازه‌ كه‌ كاری گه‌وره‌تر بكرێ و جه‌غزی كارتێكه‌ریی به‌رفره‌تر بێ. دووهه‌م: لاواز بوون و خۆ جێگیركردن له‌ به‌ره‌یه‌كی به‌هیزتر.

له‌م دوو حاڵه‌تی ئێسته‌شماندا، ئۆپۆزیسیۆنی كوردی رۆژهه‌لاَت ناگرێته‌وه‌، چونكو ئۆپۆیسیۆنی كوردی نه‌ لاوازه‌ و نه‌ ئه‌و رێزه‌ی ( له‌ لایه‌ن ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانییه‌وه‌) بۆ داده‌نرێ تا مه‌جالی كاری گه‌وره‌تری بۆ بره‌خسێ.

كۆتایی قسه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌, ته‌نیا رێزگرتن له‌ خواسته‌كانی لایه‌نی به‌رامبه‌ر, خولقێنه‌ری كه‌ش وهه‌وایه‌كی شیاوه‌و بۆ پێكه‌وه‌ بوون و پاڵپشت بوون.

 به‌داخه‌وه‌ رۆژهه‌لاَتی كوردستان له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا كه‌  له‌ گشت روویه‌كی زانستی و كولتووری پێشكه‌وتنی به‌رچاوی بینیوه‌ و ده‌توانم بڵێم هه‌ر رۆژ شایه‌تی داهێنان، به‌رهه‌مهێنان، فێستیڤاڵی هونه‌ری و … نه‌بین ئه‌مما دیسان ره‌نگدانه‌وه‌یه‌كی ئه‌وتۆی له‌ ساحه‌ی ناوخۆدا هه‌یه‌ و نه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ش، مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ بابه‌ته‌كه‌ زۆر به‌رجسته‌ بێ و چیدی رێگه‌ی بۆ سانسۆرِ و سرِینه‌وه‌ له‌ میدیا گشتییه‌كان حوكومی و بیانی نه‌بێ.

هه‌بووه‌ فێستیڤاڵێكی هونه‌ری له‌ شارێكدا به‌رِێوه‌چووه‌ كه‌ شارو گونده‌گانی هاوسێ ی لێ ی ئاگادار نه‌بوونه‌ و ته‌نانه‌ت ده‌زگا راگه‌یاندییه‌كانیش زۆر ساده‌ و ساكار به‌ رِووی دا تێپه‌رِیون.

ئه‌مه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ ده‌رخه‌ری خاڵی لاوازه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردییه‌ له‌ رۆژهه‌لاَتی كوردستان كه‌ ئه‌ویش نه‌بوونی ده‌زگای پرِوپاگه‌نده‌یی گشتگیر یاخود نه‌بوونی ئه‌و ئیمكانات و ئامرازانه‌یه‌ كه‌ بۆ پرِوپاگه‌نده‌ بتوانرێ كه‌ڵكی لێوه‌ربگیردرێ. له‌ لایه‌كی تروه‌ ده‌رخه‌ری ئه‌و كه‌م كاری و كه‌مته‌رخه‌مییه‌ی خاوه‌ن ئیمكانات و ئامرازه‌كانی راگه‌یاندنین كه‌ بایه‌خ و نرخی واقیعی ئه‌و مه‌سایله‌ ئاشكرا ناكه‌ن و له‌ رووی ئاگاداری و وشیاركردنه‌وه‌ی گه‌لانی تر و ته‌نانه‌ت ئاگاداركردنه‌وه‌ی كورد بۆ خوه‌ی وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌كی پارچه‌پارچه‌ كراو، هه‌وڵ ناده‌ن. كه‌واته‌ ئێمه‌ لانی كه‌م له‌ دوو لاوه‌ وه‌ك ده‌ڵێن به‌شخوروین: یه‌كه‌م ئه‌وه‌یه‌ كه‌ حوكومه‌ت و ده‌زگاكانی ژێر ده‌سه‌لاَتی، پێشكه‌وتنه‌ هونه‌ری، زانستی و وه‌رزشی و … تادی كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ك ده‌خه‌نه‌ به‌ر سانسۆرِ. له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ ئه‌م زوڵم وسانسۆرِه‌ له‌ لایه‌ن كورده‌وه‌ بۆ خوه‌ی ئه‌نجام ده‌گرێت و ئه‌مه‌ش گه‌وره‌ترین مه‌ترسییه‌ بۆ ئێمه‌.

یه‌ك له‌و میكانیزم و ده‌سه‌لاَته‌ راگه‌یاندییانه‌ی كه‌ ئێستا پێشكه‌وتنه‌كانی رۆژهه‌لاَتی كوردستانی پێ زه‌ق ده‌بێته‌وه‌ و ده‌توانین لانی كه‌م به‌ چوارپارچه‌ی  كوردستان رابگه‌یه‌نین، ده‌زگا راگه‌یاندییه‌كانی ئۆپۆزیسیۆنی كوردین چونكو له‌ راستییدا خه‌ڵكی ناوخۆ ئه‌م ئیمكانات و ده‌رفه‌تیان نییه‌ و بۆ ئه‌وانیش نارِه‌خسێ. دیسان لێره‌شدا چه‌د پرسیار دێته‌ ئاراوه‌، به‌و مانایه‌ كه‌ ئایا ئۆپۆزیسیۆنیش ئه‌و ئه‌ركی له‌ ئه‌ستۆ گرتووه‌؟ ئایا ئۆپۆزیسیۆن قه‌ت بیری له‌وه‌ كردۆته‌وه‌؟ یان ئایا ئۆپۆزیسیۆن به‌ ئه‌ركی خوه‌ی ده‌زانێت كه‌ پێشكه‌وتنه‌كانی  كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی له‌ رۆژهه‌لاَتی كوردستان له‌هه‌موو روویه‌كه‌وه‌ بخاته‌ سه‌ر شاشه‌ ته‌له‌فیزیۆن و سه‌ر لاپه‌رِه‌ی رۆژنامه‌ و گۆڤار و وێبگه‌كانی؟ و …؟

ئه‌مما ده‌گمه‌ن بینراوه‌ كه‌ باس بكرێ و زۆر جار ئه‌مه‌یان گه‌رِاندۆته‌وه‌ بۆ رووی سیاسی بابه‌ته‌كه‌، به‌ مانایه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر بێ و كوردێك له‌ ئاست جیهانی پله‌یه‌كی زانستی به‌ ده‌ست بێنێت چونكو له‌ ژێر ده‌سه‌لاَتی كوردیی دایه‌ ئه‌وا ره‌وایه‌ كه‌ له‌ سه‌ری بدوێ ی ئه‌مما ئه‌گه‌ر كه‌سێكی دیكه‌ له‌ رۆژهه‌لاَتی كوردستان له‌ هه‌مان بوار دا سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بێنێت چونكو له‌ ژێر ده‌سه‌لاَتێكی سیاسی دیكه‌ دایه‌ باس و ئاخافتن له‌و ره‌نگ و بۆنێكی دیكه‌ی ده‌بێ بۆیه‌ش باسی لێوه‌ناكرێ. بۆیه‌ لێره‌دا قه‌ت ئه‌و خاڵه‌ ره‌چاو ناكرێ كه‌ جیاوازیی له‌ ناوبه‌ر له‌ ژێر ده‌سه‌لاَت بوون و قه‌بووڵ كردنی ده‌سه‌لاَتی زاڵ وه‌ك دوو چه‌مكی جوێ له‌یه‌ك هه‌یه‌. دیسانیش ئه‌گه‌ر هۆ ئه‌وه‌ی بێ كه‌ له‌ رووی ئه‌منییه‌وه‌ كێشه‌ سازه‌ دیسان مه‌عقوول نییه‌ چونكو پێشكه‌وتنه‌ كولتووری و زانستی و هونه‌رییه‌كان زۆر زۆر جیاوازن له‌ خه‌باته‌ سیاسییه‌كان و دیسانیش ئه‌و ئه‌ده‌بیاتی بێژه‌ر و نووسه‌ره‌ كه‌ رووی ئه‌منی و ئاسایی له‌و بابه‌تانه‌دا ده‌خاته‌ روو.

بێگومان ئه‌مه‌ ئه‌ركێكی پیرۆز و ئیجبارییه‌ كه‌ لانی كه‌م ئێمه‌ ده‌رحه‌ق به‌ خوه‌مان كه‌مته‌رخه‌م نه‌بین، رۆژنانه‌ گه‌نجانی ئێمه‌ له‌ رۆژهه‌لاَتی كوردستان ده‌بنه‌ خاوه‌ن ده‌یان پێگه‌ی و پله‌ی جێ ی شانازی و فه‌خر له‌ ئاست گه‌لانی ئێران و ته‌نانه‌ت له‌ ساحه‌كانی جیهانیدا، ئێستا چ له‌ رووی وه‌رزش، هونه‌ر یان زانسته‌ه‌، یان حه‌وتانه‌ چه‌ندین فێستیڤاڵ و كۆبوونه‌وه‌ی هونه‌ری و ئه‌ده‌بی له‌ شار و ناوچه‌ جیاجیاكانی رۆژهه‌لاَتی كوردستان به‌رِێوه‌ده‌چێ ئه‌مما وه‌ك باسم كرد نه‌ك ره‌نگدانه‌وه‌یه‌كی گشتی نییه‌ به‌ڵكو ده‌نگدانه‌وه‌یه‌كی ئه‌وتۆشی نییه‌.